بای بک توپلوموندا باشلاییب داوام ائتمکده اولان دیشیک‌لره گؤره سیته‌میز گؤنجه‎للنمه‎کده گئجیکه‌جک‌دیر

. بیر سیرا تمل دئییشیم‌لرین آپاریلماسینا گؤره و بیرده گونئی آذربایجان میللی حرکاتی‌نین اولوسلاراراسی ایستک‌لرینه اویقون یئنی ایشلم‌لرین باشلانماسینا تشببوسده بولونماق اوچون سیته‌میز بیر سوره گؤنجه‎للنمه‎کده گئجیکمه‌لرله اوزلشمکده‌دیر. بو واسطه ایله ده‎یه‎رلی زیارتچی‌لر و سایقی‌لی یازارلاردان عذر ایسته‌ییب و چالیشاجاییق تا سورون‌لار یاخین مدتده اورتا‌دان قالدیریلسین.

بیر سیرا تمل دئییشیم‌لرین آپاریلماسینا گؤره و بیرده گونئی آذربایجان میللی حرکاتی‌نین اولوسلاراراسی ایستک‌لرینه اویقون یئنی ایشلم‌لرین باشلانماسینا تشببوسده بولونماق اوچون سیته‌میز بیر سوره گؤنجه‎للنمه‎کده گئجیکمه‌لرله اوزلشمکده‌دیر. بو واسطه ایله ده‎یه‎رلی زیارتچی‌لر و سایقی‌لی یازارلاردان عذر ایسته‌ییب و چالیشاجاییق تا سورون‌لار یاخین مدتده اورتا‌دان قالدیریلسین.

بای بک
۲۳/۱۰/۲۰۱۴

بوتوو آذربایجان دیاسپوراسی (116) – م. ارغوان

.

مئنگی قالا‌جاق سس(35)

902–اوخومادیغیم بیر بیلگیچین، دوشونورون گؤروش‌لرینی اوخورکن، اؤزوم یازمیش کیمی، دوشونورم. سانیرام کی؛ درد بیر اولونجا، ائمی ده آجی‌سی دا بیردیر. ائی، سن!

903–بیر سیرا اوخویوجولارین؛ بیلیم‌دن، هادیربیلیم‌دن، اوتاجی‌لیق‌دان، بیلگی‌سی یئترینجه دئییل دئیه؛ بیلیم اومودا قارشی‌دیر، دئرلر.
1—بیلیم؛ اومودون آتی، دویغوساللیغین یوینی‌دیر.2—بیلیم؛ اومودو دیللندیرر، دویغوسال‌لیغی سوسدورار.3—بیلیم؛ اومودو گوجلندیرر، دویغوسال‌لیغی سارسیدار.4—بیلیم اولان یئرده دویغوسال‌لیق اولماز، دویغوسال‌لیق اولان یئرده ده بیلیم اولماز.5—بیلیم؛ دویغوسال‌لیغی بیچیمله یاشادار، دویغوسال‌لیق بیچیمه سیغماز دئیه؛ بیلیمی بیچیم‌سیز بوغار.6—بیلیم؛ اومودا دئییل، دویغوساللیغا قارشی‌دیر.7—بیلیم “اوس”دا چوخالدیقجا، سئویش دویغوسال‌لیغی ”اوس”دا آزا‌لار.8—“اوس” بیلیملشدیکجه، قارشیلاشدیغی سورون‌لارا قیزغین یوخ، سویوق یاناشار. 9—بیلیم؛ دوزن یارادار، دویغوسال‌لیق دوزنی داغیدار.10—بیلیم؛ یالینقی، اولتاق‌لی(پلان‌لی) دوشوندورر/ گلیشدیرر، دویغوسال‌لیق ایسه؛ یالینقی، دورغون ساخلار/ اولتاق‌سیز هر یئره آتلاددیرار.11—بیلیم؛ سورون‌لاری چؤزر، دویغوسال‌لیق؛ سورون یارادار. 12—بیلیم؛ بئینی اکدملشدیرر(اهلیلشدیرر)، دویغوسا‌لیق؛ بئینی، اکدم‌سیز ائدر. 13—بیلیم؛ بئیین‌لی‌لیک‌دیر، دوغوسال‌لیق؛ بئیین‌سیزلیک‌دیر.

اونلار کی؛ بیلیم‌سیزدیرلر، توپلومسال قونولارا دویغوسال یاناشدیقلاریندان‌، اومودسوزلوقلا اوزلشر. ائی، سن!
904–هر هانسی اولوسون دوشونجه دیزگه‌سی(فیکیر سیستمی) اولمادیسا، آیدین‌لاری بیرلشمز. اوجرا؛ اونلاری بیر آرایا گتیرن، اولوسال دوشونگئنین اؤزلون‌لوگودور(ایدیولوژی موکئممئل‌لیگی، بوتؤو‌لوگو). بؤیله بیر دیزگنی گئرچک قیلان، ”تورک`ون قوتسال کیتابی“دیر.
905–سورونون، ندن‌سیز یارانمیر. ندن بللنمیینجه، چؤزوم بولونماز. چؤزوم‌سوز قالان ندن، آندان آنا توپلومسال سایرولوغا چئوریلبی‌لر.

906–یالینقین چکدیگی آجی، بیلگیج(پروفؤسؤر) یا دا چایجی اولماسیندا دئییل‌دیر، اؤزونه دیلدیگینی، باشقاسینا ایستمدیگینده‌دیر. اوچروم ایسه؛ آنلاق‌سیز(ایدراک‌سیز)، دوشون‌سوز(فیکیرسیز) یاشاماسیندا‌دیر. اوجرا؛ “اوس”اوندا دوشونجه دئییل، زاققوتوم داشیییر. ائی، سن!
907–سیز، اولکوجو اولسانیزدا، اولماسانیزدا اؤنم‌لی دئییل‌دیر. اوجرا؛ کئندیزی تانیمیرسیز. کئندی‌سینی تانییان، بوگون “الله” آدینی آغزینا آلماق‌دان اوتانار، چکینر. سیز، تورک اولمایابیلیرسیز، تورکچه دانیشابیلیرسیز. آنجاق؛ ”تورک”او قاندیرامازسیز، عرب اللهی ایله. اوجرا؛ بیلدیردیم.

تورک دونیاسین‌دان ”قوران” گئتدی، یئرینی ”تورک`ون قوتسال کیتابی” توتدو.
بیرینجی هز. موهاممئد گئتدی، یئرینه ایکینجی هز. موهاممئد گلدی.
“ایکینجی هز. موهاممئد”این اللهی یوخ‌دور، اولو “گؤی تانری”سی واردیر. “تورک`ون تانری‌سی” قول سئومز، قولچولوغا قارشی‌دیر. ساغولی‌لر.
908–دوشونجه سلطانمیز سایین ”هئییت`ی تانیمایان، تورکچه‌میزه آزئری دئین، ”ایکینجی هز. موهاممئد”ی آسلا تانییاماز. تانیماق ایسته‌ین، بیرینجی کیشی‌لیگی اولما‌لی، ایکینجی کفنینی بویونونا سالما‌لی‌دیر.یا دا یئنی‌دن دوغولوب، صیفیردن باشلاما‌لی‌دیر. گؤروش‌لریمی، سیز یا دا باشقا‌لاری آنلار\ آنلاماز، ایلگیلندیرمیر، منی.

909—کافکا “آدم از شبحی که به جهان میآورد گریزی ندارد. شر همیشه به نقطهی شروع خودشبرمیگردد.”
ایکینجی هز. موهاممئد دئدی:–
یازیلمامیش یاسا‌لاری بیلمه‌ین، یازیلمیش یاسا‌لاری بیلبیلمز. بیلسه ده، گؤرمزدن گلر. گلرکن گؤرمزدن، یانیتلانار گؤرن‌دن. اوجرا؛
۱–آیاغی یئرین‌دن اوزولن، یاد ائلینی گزر!۲–اؤز گؤبیی‌نین کسیلدیگینی اونودان، اؤزگه گؤبیینی کسر!۳–داغا نه سؤی‌لرسن، یانسیتیمینیدا اؤیله ائشیدرسن!۴–گؤیه یئرسیز داش آتدینسا، دؤنوب اؤز باشینا دوشر!۵–سؤیلدیگین سؤز آجیق‌دان‌دیرسا، اؤزونه قنیم کسی‌لر!۶–ویردیغین توکات سای‌سیزدیرسا(هاک‌سیز)، قوشقوسوز، اؤزونه دؤنر!۷–اؤز وارینی اؤزون‌دن چالدینسا، اؤزگه‌نین پایینا دوشر!۸–اؤزگه الیندن قاپدیغین نسنه، سئوینج یوخ، کدر سونار، سنه! ۹–بالالیغا اکدیگین دؤل، دؤل دئییلسه، گون گلر اؤلدورجون اولابی‌لر! 10–اؤز دوشونجه‌سینی بینمه‌ین، اؤزگه ”اوس”اونون اؤزلمینی چکر!دئمک، سؤیلدیگیم هر بیر کیچیک دوجوم(جمله)، بؤیوک کافکا قدر، ایمیش. بونو بیلمدیگیمه گؤره، بولاق باشینداکن، سوسوز گزیرم! اوروامدا(سوفرا) چؤرک وارکن، یاد اورواسین‌دان چؤرک قیرینتی‌سی دیلییرم. سن، باش کسن‌لری، چوخدا قیناما. اوجرا؛ اونلاردا سن کیمی، اؤزگه گؤروشویله ائیئتیم آلدی‌لار. اونلارین الینه وئریلن یاراق، بیر گونده سنین اللرینله، سنه قارشی چیخان‌لاری اؤلدورر. کیچیک ائلئشتیرییه دؤزمین\دؤزمه‌ین، بؤیوک قییا‌لارا ندن اولابی‌لر. اوجرا؛ یادلارین، شورا یاتیریلمیش چوماغی اولموش‌لوغونو بیلمزسن، اؤد، سنین دئییل‌دیر، دئیه. ائی، سن!

910–هر هانسی اولوسون، سوی کؤکون‌دن قایناق‌لانان قوشقوسا‌لی اولمادیسا، او اولوس، گلیشمز. بؤگوش‌لو(حاکم) اولسا دا اؤزگور، ائرکین اولاماز. اوجرا؛ یاشام قوشقوسا‌لی، اؤزونون دئییل، اؤزگه‌نین‌دیر، دئیه. بو ندنله، ایران آدلانان اؤلکه‌نین، مارکسیست‌لری، ایسلامچی‌لاری، چاغ‌دان گئری قالمیش‌دیر. ائی، سن!
911–اؤنم‌لی سورو. اؤنم‌لی یانیت. فریئدریجه نیئتزسجهئ نئجه بیلگیچ‌دیر سیزجه؟

۱– سورو، آیدین آنلاشیلسین دئیه؛ اؤرنک. بیلگیچ‌لری(فیلوزوف)، اوچ یئره بؤلمک گره‎کیر. آ–بیر سیرا بیلگیچ‌لر، گنل آتاساغین(هئکیم) کیمی‌دیرلر. اونلار، سایرولوغو(هاستالیک) بیلرلر. آنجاق؛ سایرولوق اوزره، آغری کسیجی ائمی(ایلاچ) وئرمدیک‌لرین‌دن، یالینجا سایرولوق‌دان دانیشارلار. ب–بیر سیرا بیلگیچ‌لر، سایرولوغو بیلر، ندن‌لرینی منیمسه‌ییب سایرولوغا قارشی آغری کسیجی ائمی وئریرلر. آنجاق؛ اللرینه پیچاق آلمازلار. سایرونو، اؤزل ائیئتیم گؤرموش آتاساغی‌نین یانینا گؤندررلر.ج–بیر سیرا بیلگیچ‌لر، اؤزل ائیئتیم گؤرموش‌لردیر. اونلار، باها‌دورجاسینا سورونو اینجه‌لر. آ ایله ب سیراسیندا اولموش بیلگیچ‌لرین، قاورام‌لارینی گؤزدن قاچیرماز\ اؤیرنر\ اوزرینده دایانارلار. اؤیله کی؛ سایرولوغون ندنینی بیلدی، اولگوجونو الینه آلار، سایرو گؤوده‌سینی دئشر، چیبان کیمی گؤیرمیش سایرولوغو کؤکون‌دن داغیدار. سایرونو، یئنی‌دن یاشامینا قایتارار. سایین فریئدریجه نیئتزسجهئ، گنل آتاساغین کیمی؛ دردن، آغری‌دان، سایرولوق‌دان دانیشیر. سایرولوغا قارشی، الینه پیچاق آلامیر، آغری کسیجی ائمی سایرویا سونامیر.

912–ائی، سن! باغدا دئییل، کیمیسن. باغدا اولمایان گؤرمز، یئیمز یئمیشی. یالنیز، اوزاق‌دان قوخوسونو دویار.بو گونه کیمی؛ دینین، اولوملو\ اولوم‌سوز یؤن‌لرین‌دن، چوخ سؤیلمیش‌لر. آنجاق؛ چیخیش یولونو، گؤسترممیش‌لر. الله ین اؤلموش یا دا دیری اولما قونوسو، یارانین ائمی دئییل‌دیر. یارانین ائمی؛ سامی دئو‌لری‌نین قارشی‌سیندا دئو اولماق‌دیر، اونلارلا چارپیشماق‌دیر. بؤیله بیر چارپیشمانی قولای سانان‌لار، هله اؤزونو تانیمامیش‌دیر.اؤزونو تانیمازلار، باغدا دئییل کیمی‌دیر. باغین گیریش قاپی‌سی‌نین آچاری،”تورک`ون قوتسال کیتابی”ندا‌دیر. اونو، مین کز اوخوما‌لی‌سیز کی؛ بولدوغوز آچارلا پاسلانمیش کیلیتی آچابیله‌سیز. باغا گیردیگیزده، سامی دئو‌لری‌نین قارشی‌سیندا، “تورک`ون تورک دئوی‌نین” چارپیشماسی‌نین، تانیغی اولا‌سیز. تانیق‌لیق بویونجا، سئییر ائتدیگیز\ گؤردوگوز\ دویدوغوز\ آنلادیغیز ندیر، او دا آرادیغیزدیر. هی، سیزلر!
913–سن، “اولماق” دیلرسن، سؤزلریمین هامامینا یوللان! یوللان کی؛ چیمسون\ چیمدیرسون! اؤیله کی؛ چیمدون\ چیمدوردون، “من”، سنه وار. آنجاق؛ “سن”، منه، یوخ\ یوخ کیمیسون . کیمسنو دئییل، یالنیز، منی دوشوندوگونده، سن منده، منده سنده سو کیمیوز، قوشقوسوز. قوشقوسوز، گؤرونمزلرین گؤردوگو یوخونون دوغرولتوسو، بیر گئرچک اولموشلوق‌دور، “منده سنده“ آرا‌سوز. ائی، سن!

914–سئوینجله کدر، بیربیرینه یاپیشیق، ائکیزتای کیمی‌دیر. اونلاری، بیربیرین‌دن آییردیغیندا، هر ایکی‌سی اؤلبی‌لر. قالماق سئوینج، گئتمک کدرسه، دئمک کی؛ هر ایکی‌سی ده، گرکن‌دیر. بو اولسون، او اولماسین آلانیندا، مونبوت‌سوز توپ‌راق بنزر، یاشامازسان\ یاشادامازسان. سن، سئوینجی دویدوغوندا، کدری اودقوندوغوندا، مونبوتسوو توپ‌راق کیمی؛ یاشارسان\ یاشادارسان. ائی، سن!

915–یاشام؛ بیر دئگی‌دیر، سانکی.بنزرلیگی بولاق کیمی دایاز، بنزرسیزلیگی، درین اوکیان سون‌سوزلوغودور. سئچیم، سنین‌دیر.دئیینمه(شیکایت)، چیخیش یولو دئییل‌دیر. ائی، سن!

916–هر هانگی کوروم، تورک اولوسو آدینا یارانیرسا، اؤنجئ، هانگی دوشونگئیئ(ایدیولوژی) سؤیکئنئجئیینی بیلمه‌لی‌دیر. ایسلامچی‌لیغی اؤن توتان کوروم‌لارین، پارتی‌لرین، آماجلاری\ئیلم‌لری آکپ`دئ گئرچک اولدو. اوجرا؛ ایسلامچی‌لیق دیزگه‌سینی(سیستمی) قوللاناراق\ قوللان‌دیرا‌راق، تورک`ون بئلینی کیردی‌لار،”تورک`وز” دئی\دئیه. آنجاق؛ تورک‌لر بیلمه‌دی‌لر کی؛ بو دیزگه، “تورک اولوسو”نا آیکیری‌دیر. بون‌دان سونرا، کوروم‌لار، پارتیلئر، درنک‌لر ”تورک`ون کوتسال کیتابی”نا سؤیکنه‌جک‌دیر. تورک، “تورک`ون دوشونگئ دیزگئسی” ایله چالیشاجاکتیر.

917–من چوبان اولوبدا، قویون اوتارمانی سئومدیم. اوجرا؛ بسلدیگیم قویون‌لارین، ساللاق پیچاغینا پای گئدجیین‌دن چکیندیم. آنجاق؛ قورد سوروسونه باش‌لیق ائتمک‌دن، قیوانج دویورام. اوجرا؛ قوردلار، سالاغی پارچا‌لار، پیچاغینی قینیندا پاسلاندیرار، دئیه.

918–اینانجینا یاخشی ایناندیغیندا، داها درین‌لیگینه گئت! یاخشی درین‌لیگینه گئتدیگینده، اینجی آرا! آرادیغیندا اینجینی، سارسیلما\ دؤز! دؤزدوگونده، سارسیلمادیغیندا، یاخشی اینجی بولورسون. بولدوغوندا یاخشی اینجینی، دیرناق قدر بیر کیمسه‌یه سونما، تاپدیغینی ایتیرمه‌یه‌سن، دئیه. ائی، سئن!

919–سایغیدیر اوسدلارا، بیل‌دیریم! گؤروشلریزی، اوخودوم. هله‌لیک یازین‌دان اوزاق دوشدوگوم‌دن، نلرین باش وئردیگی، هانسی یئنی‌لیک‌لرین اولوب-اولمادیغین‌دان، بیر سؤز دئیمم. آنجاق؛ بیل‌دیری وئریم کی، من، یابانجی سؤزلرین یازیندا ایشلدیلمه‌سینه، قارشییام. اوجرا؛ دیلین دئییل، قارانداشجی‌نین گوج‌سوزلوگونه، دئریم(تئرمین) بیلمدیگینه / یارادامادیغینا، بیر بلگه‌دیر، دئیه. اؤرنک: پوستمودئرن، فولک، … سؤزلری، ”یازی‌نین اولوسال کؤکونو” اؤنجه اؤزگلشدیرر، سونرا داغیدار. سوسن رزی خانیمین یا دا باشقا قارانداشجی‌لارین وئردیک‌لری امک، اولوم‌لو سونوج وئره‌جک‌دیر. دیل، یابانجی دئگی‌لردن قوروناجاغین‌دان، سئویندیریجی‌دیر. منه گؤره، بؤیوک بیر موتلولوق ساوی اولدو. آنیلادیم کی؛ دیل آری‌لیغی‌نین باشلانقیجینی، مئنگی قالا‌جاق اوزمانیمیز\وزمان‌لاریمیزدان اولان، “شهریار”این ”حیدر بابا” یاپیتی ایله سحر خانیمین یاپیتلاریندان‌، بونا بنزر یاپیت‌لاردان اؤرنکله‌ییب آردینی توتماق، داها دوغرو اولور. ساغولی‌لر

920–یوروم سیلمک، پیتیگی بوکمک کیمی‌دیر. اوجرا؛ یازیلان یوروم، یوخاتیم(اعدام) ائدیلیرسه، قارانداشچی‌نین پیتیگی، دار دیبینده قاپانیر، سانکی. پیتیک قاپادیلیرسا، آغیزلار تیکی‌لر، اوجاقدا کرمه یئرینه پیتیک‌لر یانار. ائی، سن!

921–“اوس”، دیش‌دن آیریلدیغیندا؛ “دوشونجه” ایتیلشر. “دیش” ایسه؛ کوتلشر. ائی، سن!۷–عشق به عدالت در كساني به وجود مي آيد كه عشق به حيات واقعي در آنان شكوفان شود. “علامه محمد تقی جعفری”
922–آغیزلارین کیلیتلندیگی، دوداق‌لارین تیکیلدیگی اؤلکه‌لرده، ”توره‌دن دانیشماق”، کوروغولو`نو آنیلاماق‌دیر. آشق‌دان سؤز گئدرکن ده، آغا کرم`له خانیم آسلی`نی، اوخشاماق‌دیر. هر هانسی اؤلکه‌ده، ”شاللاق” آشق آییتاسی(آیت) اوخورسا، ”ساللاق” توره قورویوجوسو اولارسا، تویوغو آج تولکویه، سونار/سوندورارسان. ائی، سن!

923–بیری‌نین ایمانی، دوشونگئسی(ایدیولوژی) اولابی‌لر. آنجاق؛ دوشونجه‌سیز اولدوغوندا، ایمان دا، دوشونگئ ده باش قای‌لوسو(بئلا) اولابی‌لر. اوجرا؛ دوشونجه اکدم‌لیک‌دیر(آهلی اولما)، دوشونجه‌سیزلیک اکدم‌سیزلیک‌دیر. ائی، سن!

924–کافیر سؤزونو؛ بیلگین، یئتگین، اولغون یالینق‌لارا دئرلر. بیلگین \ یئتگین \ اولغون‌لار، آنیت ائتمزلر. اوجرا؛ اونلارین هر بیر ائیلمی، دوغرو آنیت‌دیر. بیلگی‌سیزلر؛ ایمان‌سیز، تانری‌سیز آدام‌لارا کافیر دئرلر. بیلگی‌سیز کافیرلر، گونشین دوغدوغو آندا ناماز قیلارلار، گونش باتانا کیمی ده باش‌لار کسرلر. بون‌لار دا اونلارین آنیتی‌دیر. سن، بیلگینله، اولغونلوغونلا، ایمان‌سیز اول، کافیر اول! اوجرا؛ سن کافیرلیگی، الله‌دان یوجه‌ده دورور. ائی، سن!

925–ائی، تورک! بیزیم تانریمیز،”گؤی تانری”دیر. “گؤی تانری”دان باشقا، چوخ الله‌لار واردیر. هر اولوسون، هر سولوق‌لونون، ایناندیغی تانری‌سینا سایغییلا یاناش! سایغی؛ تارلایا بنزر، اکدیگین ندیرسه، قات \ قات گؤیری وئرر. اوجرا؛ اونلار، اؤز الله‌لارینی، قالخان ائتدی‌لر. سایغینی، آیاقلاییب کئچدی‌لر. آرد / آردا تورک اؤلدورمنی گئنیشلندیردی‌لر دئیه؛ یالینق قیریمینا، چئوریلدی‌لر. آنجاق؛ تورک، سن اؤلمدین، یئنی‌دن دیریلدین. تورک` او اؤلدورن‌لرین، الله‌لارینی اؤلدوردون. اؤلن الله‌لارین قان‌لی بوغوسو، چاغدان\چاغا یئره دئییل، گؤی‌لره داشلانار. ائی، سن!

م. ارغوان
04/10/2014

ایشید (داعش) کوبانی شهرینه داخیل اولور، اردوغان ایشید ایله پکک آراسیندا فرق یوخ‌دور دئدی

. آرتیراق کی ایشید چته‌سی باتی، عرب‌لر و تورکیه‌-نین ایجاد ائتدیگی ترور دسته‌سی‌دیر کی ایندی ایسلام دونیاسینا قارشی قوللانیلماقدا‌دیر و اؤزل‌لیکله‌ده سوننی اولمایان‌لاری هدف آلیر. بو چته‌نین بیر قیسمی ایسه قوزئی آذربایجاندا فعالیت ائتمکده‌دیر و سون نئچه گونده بیر سیراسی گونئی آذربایجانا داخیل اولماغی گئنیشلندیرمیش‌لر.

سوریه-نین کوردلر یاشادیغی بؤلگه‌سی اولان کوبانی شهری نئچه آی دیرنیش‌دن سونرا ایشید سلاح‌لی‌لارینین ایشقالینا دوشور. کورد پئشمرگه‌لری، سوسیا‌لی گئنج‌لر و تورکیه ایله عراق-دان گئدن سلاح‌لی‌لارین مودافیعه سینه قارشی دؤیوشن ایشید یان‌لی‌لاری آراسیندا قان‌لی توققوشما‌لار باش وئرمیش‌دیر و اون مین‌لرجه اینسان شهری ترک ائتمیش‌دیرلر. قاچقین‌لارین چوخو تورکیه سینیرلارینا سیغینیب‌لار.

آرتیراق کی ایشید چته‌سی باتی، عرب‌لر و تورکیه‌-نین ایجاد ائتدیگی ترور دسته‌سی‌دیر کی ایندی ایسلام دونیاسینا قارشی قوللانیلماقدا‌دیر و اؤزل‌لیکله‌ده سوننی اولمایان‌لاری هدف آلیر. بو چته‌نین بیر قیسمی ایسه قوزئی آذربایجاندا فعالیت ائتمکده‌دیر و سون نئچه گونده بیر سیراسی گونئی آذربایجانا داخیل اولماغی گئنیشلندیرمیش‌لر.

تورکیه لیدئری رجب تاییپ اردوغان ایستانبولادا چیخیشیندا آچیقلادیغی مقاملارییلا گرگین‌لیک یاراتمیش‌دیر. تورکیه پارلمانینده اولان کوردلر دؤولته قارشی اتهام‌لار وورا‌راق سوریه کوردلرینه یاردیم ائتمه‌گی ایستمیش‌لر. آنجاق دؤولت پکک و باشقا ترورچو کورد دسته‌لرینه قارشی موجادیله‌ده اولدوغونا گؤره بو ایستک‌لری هئچه سایمیش‌دیر. آرتیراق کی تورکیه دؤولتی ایشید ترورچولارینی اسد هوکومتینق آرشی هله‌ده دستکلمکده‌دیر.

قنیره پاشایئوا آشپا-دا ایشید-دن (داعش) دانیشدی

. موذاکیره‌ده چیخیش ائدن میللت وکیلی قنیره پاشایئوا توپلانتی‌داکی چیخیشیندا دئییب:” سوریه ده داوام ائدن بحران و تئرروریست قروپ‌لارین، خصوصیله “ایراق و سوریه ده ایسلام دؤولتی” آدلانان قروپون پئیدا اولماسی بؤلگها و اونون حدودلارینا جدی تهلوکه تؤره‌دیر. زوراکی‌لیق هئچ بیر سرحد تانیمیر. بؤلگه ده یاشایان اینسان‌لار، ایستر یئزیدلر، تورکمن‌لر، کوردلر، یاخود موسلمان‌لار، مسیحی‌لار، دینی اینانجین‌دان، ائتنیک منسوبیتین‌دن آسی‌لی اولمایا‌راق

میللت وکیلی قنیره پاشایئوا ایراق و سوریه ده یاشایان تورکمن‌لر آدین‌دان اروپا شوراسینا مراجعت ائدیب.

AzNews خبر وئریر کی، بو گون آشپا-دا “ایشید کیمی تانینان تئرروریست قروپو طرفین‌دن اینسان‌لیق علیهینه تؤره‌دیلن حده‌لر: “مسیحی‌لارا و باشقا دینی و یا ائتنیک ایجمالا قارشی زوراکی‌لیق” آدلی مروزچی تهئودورا باکویاننی‌سین هازیرلادیغی معروضه اطرافیندا گئنیش موذاکیره‌لر کئچیریلیب.

موذاکیره‌ده چیخیش ائدن میللت وکیلی قنیره پاشایئوا توپلانتی‌داکی چیخیشیندا دئییب:” سوریه ده داوام ائدن بحران و تئرروریست قروپ‌لارین، خصوصیله “ایراق و سوریه ده ایسلام دؤولتی” آدلانان قروپون پئیدا اولماسی بؤلگها و اونون حدودلارینا جدی تهلوکه تؤره‌دیر. زوراکی‌لیق هئچ بیر سرحد تانیمیر. بؤلگه ده یاشایان اینسان‌لار، ایستر یئزیدلر، تورکمن‌لر، کوردلر، یاخود موسلمان‌لار، مسیحی‌لار، دینی اینانجین‌دان، ائتنیک منسوبیتین‌دن آسی‌لی اولمایا‌راق زوراکیلیغا معروض قالیرلار. اونلارین هامی‌سی عینی ظلمون قوربان‌لاری‌دیر. ایکینجی‌سی، بیز سعی‌لریمیزی بؤهرانین هومانیتار آسپئکت‌لرینده جملشدیرملیگیک.

بئله کی، بؤلگه سل اؤلکه‌لر هومانیتار فلاکتله اوزلشیب‌لر. تورکیه ۱،۵ میلیون اینسانا سیغینا‌جاق وئریب، اونلارین دا بؤیوک اکثریتی اوشاق‌لار و قادین‌لاردیر. تقریباً 250 مین نفر سون ایکی هفته‌ده سرحدی کئچمیش‌لر. بیز تورکیه‌-نین بو ایستیقامتده اولان سعی‌لرینی تقدیر ائتملیگیک. توپلانتی بوتون عضو دؤولت‌لره اونلارین مسئولیتینی اؤز اوزرلرینه گؤتورمیی و باش وئرمیش فاجیوی هومانیتار بحران یوکونو پایلاشماغا چاغیرما‌لی‌دیر. من توپلانتیمیزا ایراق و سوریه ده یاشایان میلیون‌لارلا تورکمن‌لرین، اونلارین تمسیلچی‌لری‌نین خاهیشی ایله اونلارین دا دوشونجه‌لرینی، سسینی، یاشادیق‌لاری دهشت‌لری سیزه چاتدیرماق و جاغیریش ائتمک ایستییرم. اذیت چکن دیگر ائتنیک و دینی قروپ‌لارین سسی،دوشونججه و چاغیریرش‌لاری بورادا همکارلاریم طرفین‌دن سسلندیریلدی و معروضه‌ده اؤز عکسینی تاپیر. من ده تورکمن‌لرین سسی‌نین، جاغیریشی‌نین بورادا سسلنمه‌سینی ایسته ییر و سیزه چات‌دیریرام. 100-لرله تورکمن ایشید طرفین‌دن قتل ائدیلیب، چوخ‌لو سایدا اینسان گیروو گؤتورولوب، 10 مین‌لرله اینسان یاشادیغی کندین، بؤلگه‌نین ایشید-این الینه کئچمه‌سین‌دن سونرا و یا بؤلگه‌سین‌دکی دهشت‌لی وضعیت اوزون‌دن ائوینی ترک ائتمک، قاچماق مجبوریتینده قالیب.

ائوینی، ساغلام‌لیغینی، ایشینی ایتیرن تورکمن‌لرین سایی یوز مین‌لرلردیر و تورکمن‌لر اروپا شوراسینی اونلارا دستک اولماغا، کؤمک گؤسترمه‌یه چاغیریر. چونکی ائتنیک کیملیگین‌دن و دینی اینانجین‌دان آسی‌لی اولامایا‌راق بیز ایشید ظلمون‌دن اذیت چکن هر کسین سسینی ائشیتمه‌لی و اونلارا اؤز دستییمیزی گؤسترملیگیک. اؤزل‌لیکله ائوینی، ایشینی ایتیرمیش و قاچقین دوشموش اینسان‌لارا داها چوخ هومانیتار دستک گؤسترمییمیزه بؤیوک احتیاج وار. اوچونجوسو، بؤلگه ده ایشید-له و باشقا ترور قروپ‌لاری ایله موباریزه‌ده منبع اؤلکه‌لر و گؤندریش اؤلکه‌لری معین ائدیلمه‌لی و دؤیوشچولرین موناقیشه زونا‌لارینا سیاهت ائتمه‌سی دایاندیریلما‌لی‌دیر.

بو آغیر یوکو تک تورکیه‌-نین اوزرینه قویماق عدالت‌سیزلیک اولاردی. حؤرمت‌لی همکارلار، سون اولا‌راق وورغولاماق ایستردیم کی، ایسلام صلح و باریش دینی‌دیر. ایسلام هئچ واخت زوراکیلیغا ایزن وئرمیر. بیز ایشید تهلوکه‌سی ایله اوزلشمیش اروپا جمعیتی آراسیندا ایسلاموفوبیا تمایول‌لری‌نین مومکون آرتماسینا دقت یئتیرملیگیک. یاددا ساخلامالیییق کی، ایسلاموفوبیا تمایول‌لری یالنیز بو کیمی تئرروریست قروپ‌لارین گله‌جکده چیچکلنمه‌سی اوچون محصولدار زمین یارا‌دیر. اونا گؤره ده بیز اروپادا ایسلامافوبیانین آرتماسینا قارشی دا جدی موباریزه آپارمالیییق”.

قوزئیده، صاباح دیل قورومو تئدبیر کئجیرئجئک

. آذربایجان دیل قورومو (آدق) اجتماعی بیرلیگی 2006-جی ایلدن رسمی دؤولت قئیدیاتینا آلینمیش قهت-لردن بیری اولا‌راق، آنا دیلی‌نین قورونماسی، طبیعی ایمکان‌لاری حسابینا اینکیشافی و تبلیغی ایله مشغول‌دور. آدق ایندییه قدر موختلیف تئلئدئبات‌لار، کونفرانس‌لار، ده‎ییرمی ماسا‌لار، سورغولار کئچیریب، کیو-این دیلی و رئکلام لؤوهه‌لری ایله باغلی

آذربایجان دیل قورومو (آدق) اجتماعی بیرلیگی 2006-جی ایلدن رسمی دؤولت قئیدیاتینا آلینمیش قهت-لردن بیری اولا‌راق، آنا دیلی‌نین قورونماسی، طبیعی ایمکان‌لاری حسابینا اینکیشافی و تبلیغی ایله مشغول‌دور. آدق ایندییه قدر موختلیف تئلئدئبات‌لار، کونفرانس‌لار، ده‎ییرمی ماسا‌لار، سورغولار کئچیریب، کیو-این دیلی و رئکلام لؤوهه‌لری ایله باغلی هر ایل ۴ دفعه اولماقلا مونیتورینق‌لر آپاریب، تبلیغات چارخ‌لاری حاضیرلاییب. بیرلیگین حاضردا آنا دیلی‌نین یازی قایدا‌لارینی تبلیغ ائدن و اونلاین قایدادا اورفوقرافیا لوغتی یوکلنمیش سایتی (www.adq.az) فعالیت گؤستریر.

آذربایجان دیل قورومو اولا‌راق اکتبرین ۳-ده، ساعت 14:00-دا ضیا‌لی‌لارین و دیلچی موتخسیس‌لرین ایشتیراکی ایله اولوسلارآراسی مطبوعات مرکزینده گئنیشترکیب‌لی توپلانتی کئچیرمک نیتیندییک. توپلانتیدا آذربایجان جمهوریسی جمهورباشخانی‌نین ۹ آپریل 2013-جو ایل تاریخ‌لی “آذربایجان دیلی‌نین قلوباللاشما شرایطینده زامانین طلب‌لرینه اویغون ایستیفاده‌سینه و اؤلکه‌ده دیلچیلیگین اینکیشافینا دایر دؤولت پروقرامی”نین ایجراسی مسئله‌لری موذاکیره ائدیله‌جک.

دؤولت دیلی‌نین قورونماسی و اینکیشافی ایله باغلی تکلیف‌لرینیزی ائشیتمک ایستیی ایله سیزین بو تدبیرده ایشتیراک ائتمیینیزی آرزولاییریق.

تدبیره ایشتیراکینیزی اولجه‌دن تئلئفونلا تسدیقلمیینیزی خاهیش ائدیریک.

عنوان: مطبوعات پروسپئکتی
تئل: +4124968657

ک. توخولسکی – چئویره ن: س. حاتملوی

. بیرینجی دونیا ساواشیندا اؤلنلرین سایی 17 میلیون، ایکینجی سینده ایسه 56 میلیون اولموشدور. بو ایکی ساواشدان سونرا یئر کوره سینده اونلار ساواش باش وئرمیش و بو ساواشلاردا دا یئنه میلیونلار انسان حیاتینی ایتیرمیشدیلر. ائله ایران- عراق ساواشیندا، ایکی اؤلکه ده ن بیر میلیونا یاخین انسان اؤلموشدور. بو ساواش بیتمه ده ن آمریکالیلارین هجومی نتیجه سینده افغانستاندا و یئنی ده ن عراقدا ساواش باشلامیش و یئله لیکله یوز مینلر انسان اؤلدورولموش

بیرینجی دونیا ساواشیندا اؤلنلرین سایی 17 میلیون، ایکینجی سینده ایسه 56 میلیون اولموشدور. بو ایکی ساواشدان سونرا یئر کوره سینده اونلار ساواش باش وئرمیش و بو ساواشلاردا دا یئنه میلیونلار انسان حیاتینی ایتیرمیشدیلر. ائله ایران- عراق ساواشیندا، ایکی اؤلکه ده ن بیر میلیونا یاخین انسان اؤلموشدور. بو ساواش بیتمه ده ن آمریکالیلارین هجومی نتیجه سینده افغانستاندا و یئنی ده ن عراقدا ساواش باشلامیش و یئله لیکله یوز مینلر انسان اؤلدورولموش و یارالانمیشدیلار. سونرا سوریه ایچ ساواشیندا یوز مین ده ن آرتیق انسان حیاتینی ایتیریب و بو ساواش بیتمه ده ن یئنه ده عراق دا و بو دفعه اسلام آدینا یئنی بیر ساواش باشلامیشدی. بو یئنی ساواشدا، آللاهین آدی ایله ملی و دینی آزینلیقلاردان- او جمله ده ن تورکمنلرده ن- مینلر انسان غدارجاسینا اؤلدورولوب، قادینلار تجاوزه اوغرامیش و بازارلاردا ساتیلمیشدیلار. بوتون بو اؤلکه لرده آنالارین بئلی بوکولوب، آتالار چاره سیز و اوشاقلار تراومایلا یاشاماغا محکوم دیلار. بو مظلوملارین قانی نین حسابینی کیم وئره جک دیر؟ بو ساواشلاردان کیم غالیب چیخاجاقدیر؟ بو ساواشلارین سونو یوخ می؟…..
*****

ک. توخولسکی – چئویره ن: س. حاتملوی

ساواش لاردان سونراکی عبادت

دوعا اوچون… باشی…ی…ی…. وئرررر…!(1)

تانریم! بیز اسگی چوروموش سوموک لر
سنین قارشیندا عبادن اوچون
آهک ده قویلاندیغیمیز خندق لرده ن
یئنی ده ن
ایمک لیییب چیخیریق.
داها سس سیز قالماق ایسته میریک.
سنده ن سوروشماق ایسته ییریک:
نه اوچون-؟

نه اوچون آخیتدیق قیپ- قیرمیزی قانیمیزی؟
آخی قیصریمیزین(2) آلتی اوشاغیندان بیری ده اؤلمه دی.
بیز اینانمیشیدیق… بیز عاغیل سیز ایدیق…!
بیزی بئله سرخوش ائتدیلر…
نه اوچون-؟

بیزلرده ن بیری جبهه خسته خاناسیندا
آلتی آی چیغیردی.
سونوندا ایکی حکیم و بیرده جبهه یئمکلری
اونون ایشینی بیتیردی.
بیریسی کور اولوب، گیزلیجه تریاک اوددو.
اوچ نفریمیزین وار- یوخ بیر الی وار…

نه اوچون-؟

بیز اینانجیمیزی، ساواشی، حیاتیمیزی
و بیرده هر شئی یمیزی اودوزدوق.
سینامادا اولدوغو کیمی، گلادیاتورلارا بنزه ر
بیزی میدانا گؤنده ردیلر.
تاماشاچیلاریمیز اولدوقجا یاخشی دیلار.
فقط اونلار بیزیمله بیر یئرده اؤلمه دیلر…
نه اوچون-؟ نه اوچون-؟

تانریم!
سنین حاقیندا اؤره ندیکلریمیز
ایه ر دوزسه:
اوندا بویور گؤی لرده کی ملکوتدان یئره گل!
اؤزونده گلمه سن، باری اوغلانی(3) گؤنده ر!
پارچالا بایراقلاری، ییرت دمیر بورک لری،
و بیرده او بزه نیلمیش شاققاتالاری(4)!
بیلدیر یئر اوزونده بوتون اؤلکه لره
چکدیییمیز فلاکتلری:
نئجه گؤیده میزی پارام- پارچا ائله دیلر
بیت لر، شراپنل لر، آجلیق و بیرده یالانلار!
سنین آدین لا قاضی عسگرلر
بیزلری مزارا قویدولار.
اونلارین یالان سویله دیکلرینی آنلات!
بونلاری سنه سویله مه یه اذن وئریر سن می؟
قوو! قایتار بیزی مزارلاریمیزا، آمما اؤنجه جاواب وئر!
قالان گوجوموزله قارشیندا دیزه چؤکوروک-
نه اولور، آمما بیزه قولاق وئر!
بیزیم اؤلمه ییمیزین بیر فایداسی وارسا،
قورو اوندا انسانلاری 1914- جی کیمی بیر ایل ده ن(5)!
سویله انسانلارا! بوراخسینلار سیلاحی، قاچسینلار!
ایندی دایانمیشیق سنین قارشیندا: بیز اؤلولر باتالیونی(6).
و سنه گلیب دوعا ائتمک ده ن باشقا چاره میز یوخ!
و ایندی چکیله بیلریک!

(1) آلمان اؤلکه سینین لوبک شهرینده یئرلشن حربی بیرلیک ین بیرینجی دونیا ساواشیندا حیاتلارینی ایتیره ن عسگرلر اوچون میلادی 1925- جی ایلده برپا اولونان هیکل ین آدی “دوعا اوچون بؤرکی گوتور!” دیر. بو عسگر هیکلی، سایقی دوروشو اوچون، اؤلنلرین آنیسینا دمیر بؤرکینی باشیندان گؤتوروب سینه سینه دایاییب. هله ده فدرال آلمانین قوشونوندا مهم مراسملرده ن بیری “دوعا اوچون بؤرکی گوتور!” آدلانیر.
توخولسکی بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا یازدیغی بو شعرینده، باشلانقیجدا استعاره اولاراق بورک یئرینه، «باش» سؤزینی ایشلتمیشدیر.
(2) بیرینجی دونیا ساواشیندا آلمان اؤلکه سینین پادشاهی قیصر (Kaiser) ایکینجی ویلهلم ین بئش اوغلو و بیر قیزی واریدی.
(3) خریستانلارین اینانجلارینا گؤزه، مسیح حضرتلری آللاهین اوغلودور.
(4) قوشوندا ضابط لرین چییین و بئل لرینده ن آسلادیقلاری زینتلر.
(5) بیرینجی دونیا ساواشینین باشلانقیج ایلی دیر.
(6) باتالیون، معین اؤلکه لرین قوشونوندا بیر بیرلیک آدی دیر. ایران قوشونوندا بو بیرلیگ «گردان» آدلانیر.

احمد شهید: اورمو (اورمیه) گؤلو بحرانی اوزون‌دن 600 مین نفر کؤچوب، قالان اها‌لی ایسه یوخسوللاشیر

. بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتی‌نین ایراندا اینسان حاق‌لاری اوزره خصوصی نماینده‌سی احمد شهیدین یایدیغی یئنی حساباتدا اورمو گؤلو اطرافیندا جریان ائدن ائکولوژی فلاکته خصوصی دقت وئریلیب. سندده 600 مین اها‌لی‌نین بؤلگه‌دن کؤچدوگو و قالان‌لار آراسیندا یوخسوللوغون آرتدیغی اؤنه چکیلیب.

بیرلشمیش میللت‌لر تشکیلاتی‌نین ایراندا اینسان حاق‌لاری اوزره خصوصی نماینده‌سی احمد شهیدین یایدیغی یئنی حساباتدا اورمو گؤلو اطرافیندا جریان ائدن ائکولوژی فلاکته خصوصی دقت وئریلیب. سندده 600 مین اها‌لی‌نین بؤلگه‌دن کؤچدوگو و قالان‌لار آراسیندا یوخسوللوغون آرتدیغی اؤنه چکیلیب.

احمد شهیدین بو حساباتی اینسان حاق‌لاری شوراسی‌نین ب.م.ت باش توپلانتیسینین 69-جو دؤنه مینا تقدیم ائتدیگی قطعنامه‌یه مووافیق اولا‌راق یاییلیب.

سندده اورمو گؤلو بحرانی‌نین چؤزوم یول‌لارینی معین‌لش‌دیرمک اوچون موسبت تشببوس‌لرین حیاتا کئچیریلدیگینه باخمایا‌راق “گئرچک بیر آددیمین گئچیکدیگیینه” ایشاره ائدیلیب.

حساباتدا یئرلی مسئول‌لارین دیله گتیردیگی ناراحات‌لیق‌لارا دا یئر وئریلیب:

“2014-جو ایلین آپریل آییندا رسمی‌لر گؤلون 93 یؤزده سی‌نین قورودوغونو و دوز سویه‌سی‌نین ایکی قات آرتدیغینی بیلدیریب. بو خرچنگ و تنففوس اورقان‌لاری خسته‌لیک‌لری‌نین سرعتله آرتماسینا سبب اولوب. یئرلی مسئول‌لار ایسه گرک‌لی آددیم‌لارین اکتبر آیینا قدر آتیلمادیغی تقدیرده گؤلون گونئی حیسه‌سی‌نین یوخ اولوب و بونون ۵ میلیون نفری کؤچمه‌یه مجبور ائده جه یینی وورغولاییب‌لار.”

مطبوعاتا آچیق‌لانان حساباتدا اورمو گؤلو بحرانی‌نین “جدی اجتماعی، ایقتیصادی و ساغ‌لیق” مسئله‌سی اولدوغو وورغولانیب.voa

شوتلاند (اسکاتلند)ین موستقیل دؤولت‌لیغی بو دفعه اؤلدو، اینگیلیس موختاریتی آپاردی، صاباح؟؟ – قوشچولو

. 2014- نجی ایلین سئپتئمبئر آیی‌نین 18- اینده شوتلاند (اسکاتلند)لی‌لر رئفراندوما گئتدی‌لر.اونلار اینگیلیس اؤلکه سینده موختارییت دوروموندا یاشام و یا دا موستقیل شوتلاند (اسکاتلند) دؤولتینی یارادماق اوچون اوی وئرمگه گئتدی‌لر.بو ایش اونلار اوچون بیر تاریخی هادیسه حساب اولونور.

2014- نجی ایلین سئپتئمبئر آیی‌نین 18- اینده شوتلاند (اسکاتلند)لی‌لر رئفراندوما گئتدی‌لر.اونلار اینگیلیس اؤلکه سینده موختارییت دوروموندا یاشام و یا دا موستقیل شوتلاند (اسکاتلند) دؤولتینی یارادماق اوچون اوی وئرمگه گئتدی‌لر.بو ایش اونلار اوچون بیر تاریخی هادیسه حساب اولونور.

اونلار اینگیلیس‌لی‌لرله 307 ایل بیر اؤلکه‌ده یاشاماق‌لاری حالدا، بو شانسی اله‌ده ائتمیش‌دیرلر کی، اینگیلیس هئژئمونی(آغا‌لیغی) آلتیندا یاشاما سون قویا‌راق، اؤز توپلوم‌لارینا اویغون اولان آنا یاسا‌لارینی تسویب ائدیب، اؤز موستقیل دؤولت‌لرینی یارادیب،اؤز گله‌جک‌لرینی اؤز اللرینه آلسین‌لار.

بو سئچگی‌لرده یوزده سقسان بئش اینسان‌لار ایشتیراک ائدمیش‌دیرلر.اونلارین تاریخینده ایلک اولا‌راق 16 یاشین‌داکی‌لارا دا سئچمه حاقی وئریلمیش‌دیر.

بو رئفراندوم سجهوتت‌لی‌لر اوچون بیر بؤیوک دئموکراتیک پروسئس اولا‌راق، اونلارین سیاسی اؤزگورکوک‌لری اوچون ده حیاتی بیر آتدیم یدی.
اونلارین سیاسی ائلیت‌لری موستقیل دؤولت یارادماق ایسترسه‌لرده، قوجا اینگیلیس ایمپئریالیستی اونلارا چوخ آوتونومی وئرمک سؤیلدیگی حالدا اونلارین یوزده اللی بئشی اؤز موستقیللیک‌لرینه موسبت اوی وئرمه‌دی‌لر.و بو حرکت اینگیلیس‌لری جوخ سئویندیردی.

سجهوتت‌لارین بیرینجی وزیری، میللی پارتی‌نین باشچی‌سی و موستقیل دؤولتین فیکیرینی ایره‌لی سورن سالموند جناب‌لاری اؤز تشکورونو بیر یاریم میلیون اینسان‌لاردان کی، موسقیل دؤولت اوچوچن اؤز موسبت اویلارینی وئرمیشدی‌لر ائده‌رک، ایگیلیس‌لردن اؤز وئردیک‌لری چوخ آوتونومی حاق‌لارینی یئرینه گتیرمه‌لرینی ایسته‌دی.

بو سئچگی‌لر حاقیندا اینگیلیس‌لر، بوتون آوروپا اینیستیتولاری و آمئریکا‌لی‌لاری دا چوخ راضی سالدی.اونلار بوتونلوکله آوروپادا بیر فئدئرال سیستئمین یئر توتماسینی ایره‌لی سوره‌رک، کاتالان‌لارا(ایسپانیادا) فلاندئرلره(بئلژیک) ……بئله بیر سیستئمین ایمتیازلارینی تووسییه ائتدی‌لر.

بو رئفئرئندوم بیر هرکر یدی کی، شاه‌لیق اینگی‌لی‌سین بیرلیگینی سورغو آلتینا سالدی.تبییی اولا‌راق، اینگیلیس‌لر اونونلا کسین قارشی اولا‌راق، هر هیله‌لردن یارالاندی‌لار.

دئیوید کامئرون: سیزین سسینیز اینگیلیس سسی، اینگیلیس قانونلاینا. بیز اونو ائشتدیک.

اینگیلیس دؤولتی سجهوتتلیارا چوخ‌لو ساحه‌لرده او جمله، سوسییال، بیمه(سیقورتا) مرکزییت‌سیز سیستئم اولماسی و…..اوچون وعده‌لر وئرمیش‌دیر.اونلار بو حاق‌لاری آلیرسا‌لار، اوندا Wales، گوزئییرلاند لر ده اؤز قانونو حاق‌لارینی ایسته‌یه‌جک دیرلر.

بونو بیز بیلملیییک کی، لندن دا اوتوران هاکیم‌لرین گوندلیک ایشلری میللت‌لر یوخ، بلکه‌ده فینانز و بؤیوک ساحه‌ده یئر، املاک آلیش-وئریشی ایله باش‌لاری قاریشیق‌دیر.

نئجه کی بیز بیلیریک، فئدرال سیستئمی بیر پروبلئمی کؤنول‌لو اولا‌راق، چؤزمک دئمک دیر.ایگیلیس‌لی‌لرین باخیش‌لاری هر زامان فئدرال سیستئمی اوچون تهقیرله اولموش و اولا‌جاق‌دیر.بو ایل ایچینده اینگیلیس‌لر آراسیدا اولان ایمومی سورغو اساسیندا، 64 فاییز(یوزده آتمیش دؤرد) اینگیلیس‌لر اونا قارشی‌دیرلار کی، سجهوتت‌لی‌لار پارلمان‌لری اونلارین ایشلرینده دخالت ائدسین‌لر.

قوشچولو
2014/09/21

موستقیل‌لیک‌دن گؤزلنیلن اومیدلر – دوکتور احمد یزدانی

. نهایت 70 – ایل کئچدیک‌دن سونرا، شومال آذربایجان اؤز موستقیل‌لیگینی اله کئچیریب، دونیانین سیاسی مئیدانینا آدیم باسدی. اونون موستقیل‌لیگی 90- دان چوخ اؤلکه‌لر طرفین‌دن رسمیته تانیلدی. تورکیه دؤولتی بیرینجی دؤولت اولا‌راق، آذربایجان موستقیل‌لیگینی رسمیته تانیدی. ایران دؤولتی‌نین خاریجی ایشلر ناظری ویلایتی

دقت:
بو مقاله 1992-جی ایلده شومال آذربایجان موستقیل‌لییه نایل اولدوق‌دان سونرا قلمه آلینیب. مقاله بئرلین شهرینده عرب الیفباسیندا نشر اولان “آذر” ژورنا‌لی‌نین ۷-جی نؤمره‌سینده درج اولوب. مقاله‌ده موذاکیره اولونان متلب‌لر ماراق‌لی گؤروندوگو اوچون، لاتین الیفباسی فورماسیندا، شومال آذربایجانین سیاسی-ایقتیصادی اینکیشافی ایله ماراق‌لانان اوخوجولارین ایختیاریندا قویولور.

موستقیل‌لیک‌دن گؤزلنیلن اومیدلر – دوکتور احمد یزدانی

نهایت 70 – ایل کئچدیک‌دن سونرا، شومال آذربایجان اؤز موستقیل‌لیگینی اله کئچیریب، دونیانین سیاسی مئیدانینا آدیم باسدی. اونون موستقیل‌لیگی 90- دان چوخ اؤلکه‌لر طرفین‌دن رسمیته تانیلدی. تورکیه دؤولتی بیرینجی دؤولت اولا‌راق، آذربایجان موستقیل‌لیگینی رسمیته تانیدی. ایران دؤولتی‌نین خاریجی ایشلر ناظری ویلایتی واختیله موسکووادا اولورکن، ایران طرفین‌دن آذربایجان موستقیل‌لیگینی رسمیته تانیلابیلجیینی آنجاق سووئت‌لر بیرلیگی چرچیوه‌سینده مومکون اولان ایش اعلان ائتدی. بونونلا بئله، سووئت‌لر بیرلیگی‌نین داغیلماسی ایران دؤولتینی آذربایجان موستقیل‌لیگینی رسمیته تانیماغا مجبور ائتدی.
شومال آذربایجانین موستئقیل‌لیگی بؤیوک بیر نایلیت‌دیر. بو سبب اوچون آزربازجان‌لی‌لار سئوینیر. بونونلا بئله اؤلکه‌ده مؤوجود اولان منفی فاکتورلار، او جمله‌دن سوسیال-ایقتیصادی اینکیشاف ایستیقامتی‌نین بل‌لی اولماسی وطن قایغی‌سیندا قالان هر بیر آذربایجان‌لی‌نین نیگاران قالماسینا سبب اولور. بئله کی هره اؤزون‌دن سوروشور:

گؤره‌سن اؤلکه‌ده سیاسی-اجتماعی ثابت‌لیک نه زامان یارانا‌جاق؟
گؤره‌سن 70 – ایل دیکتاتورلوق سیستئمی آلتیندا یاشایان، سؤز و مطبوعات آزادلیغی گؤرمه‌ین، دئموکراسی حیات فورماسینی تانیمایان آذربایجاندا دئموکراسینین شانسی نقدر اولا‌جاق؟
گؤره‌سن اقتدار خالق اکثریتی‌نین آزاد ایراده‌سیله قورولا‌جاق؟
گؤره‌سن اینسان حقوق‌لاری محترم ساییلا‌جاق؟
گؤره‌سن موخالیفت پارتیا‌لارین و همچی‌نین موستقیل ژورنالیست‌لرین آزاد فعالیتی تامین اولا‌جاق؟
گؤره‌سن اردو و پلیس آپاراتی اؤز وظیفه دایره‌سینده قالا‌جاق؟
گؤره‌سن مملکتین گلیری اها‌لی‌نین ریفاهی یولوندا خرج‌لنه‌جک؟

یوخسا:
“موستقیل – آوتوریتور ” بیر رئژیم اقتدارا گلیب، پلیس و اردو کمکیله اؤزونه نامشرو ایمتیازلار قازانا‌جاق؟
دانیلماز بیر حقیقت‌دیر کی، هئچ بیر اؤلکه‌یه بون‌دان بؤیوک بیر سعادت نصیب اولا بیلمز کی، اونون حکومتی مملکتین سیاسی-ایقتیصادی موقددراتینی اؤزو تعیین ائده و باشقا بیر اؤلکه‌دن آسی‌لی اولمایا. سیاسی حیاتین تجروبه‌لری گؤستئریر کی بو پرینسیب آنجاق مئدالین بیر طرفی‌دیر. بو اوچون ایران و یاخود کامبوجیا اؤلکه‌لرینی مثال چکمک اولار. کامبوجیادا پول-پوت رئژیمی ایش اوستونه گلممیش‌دن اول، قئیری-موستقیل بیر حکومت ایقتیدردا ایدی. بونا رغمن مملکتین اها‌لی‌سی نیسبی اولا‌راق دینج و امن-امان‌لیقدا یاشاییردی. بو حکومت چئوریلدی و 70-جی ایللرده پول-پوت رئژیمی طرفین‌دن کامبوجیادا دونیانین ان موستقیل-میللی اؤلکه‌لرین‌دن بیری‌سی قورولدو. بونا رغمن، بو اؤلکه‌نین حکومتی کامبوجیا تاریخینده دهشت‌لی جینایت‌لر حیاتا کئچیردی. بئله کی، بیر ایل ایچینده بیر نئچه میلیون اینسانی قتله یئتیردی. اؤلکه‌ده سؤز، مطبوعات، سیندیکا و پارتیا‌لار آزادلیغی قاداغان ائدیلدی. بئیین‌لری یویولموش حربی دسته‌لر آزادلیق آرزوسوندا اولان اینسان‌لارین جانینا دوشدو (ایراندا بئسیج و سیپاهئ پاسداران تشکیلات‌لاری بو رولو اویناییر). اها‌لی‌نین شخصی حیات مسئله‌لری او جمله‌دن نه یئییب، نه ایچیب و نجه گئیینمه‌لری دؤولت اورقان‌لاری طرفین‌دن تعیین ائدیلدی. شادلیق گتیرن موسیقی قاداغان اولدو و….
باشقا سؤزله دئسک، “موستقیل” کامبوجیادا اقتدار باشیندا اولان‌لارین هدفی، اها‌لی‌نین حیات سوییه‌سینی یاخشی‌لاش‌دیرماق، ایقتیصادیاتین اینکیشافی و سیاسی-مدنی حیاتین آزادلیغی دئییلدی. بلکه، سیاسی – ایقتیصادی گوجو اله کئچیرمک و خالقا قییوملوق ائتمک بو حکومتین حقیقی ایستییدی.
معلوم اولدوغو کیمی، اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکه‌لرین اکثریتینده دئموکراسی پرینسیب‌لره اویغون اولان اساس قانون‌لار مؤوجوددور. اساس قانون‌لاردا اینسان حقوق‌لارینی محترم سایماق، سؤز، متوبات، دیل، دین و اوپوسیسیون تشکیلات‌لارین آزاد فعالیتی قئید اولونوب. لاکین عملده ایسه، اساس قانونون نظریه‌سی و اساس قانونون تطبیقی هئچ وجهله بیر-بیریله اویغون اولماییب، کیچیک گوج، پول و مال‌پرست بیر قروپا اساس قانونو عملی اولا‌راق لغو ائدیب و یاخود اؤز ایمتیاز و منفت‌لری اوچون اونو موناسیب بیر آلته چئویریب‌لر. پلیس و اردو گوجو ایله ده هر جوره موخالیفتی آرا‌دان قالدیریب‌لار.
بئله‌لیکله ، هئچ بیر قارانتی یوخ‌دور کی، هر بیر موستقیل‌لیک ایددیاسیندا اولان، دئموکراتیک اساس قانونا مالیک اولان اؤلکه‌نین اها‌لی‌سی بیر قئیری-موستقیل و یازی‌لی اساس قانونا مالیک اولمایان اؤلکه‌نین اها‌لی‌سین‌دان داها آزاد و داها خوشبخت یاشایا.
بو اوچون سوروشولما‌لی‌دیر کی، هانسی معیارلار موستقیل‌لیگی دیرلندیریر و اونا اوستونلوک وئریر؟
موستقیل‌لیک او زامان ده یر قازانا بیلیر کی: اؤهده‌لرینه مملکتین سیاسی-ایقتیصادی مودیریتی قویولان شخص‌لر، مقام و پول اوچون وظیفه صاحب‌لری اولماسین‌لار. اجتماعی حاکمیتی خصوصی مولکیته چئویرمه‌سین‌لر، روشوتخورلوقلا داخی‌لی و خاریجی بانک‌لاردا حساب‌لارینی دولدورماسینلا.
آنتروپولیژی نؤقتئیئ-نظردن اینسان اووچو و توپلاییجی بیر مؤوجوددور. قریزه‌دن تؤره‎نن بو خصوصیت‌لر بعضی اینسن‌لاردا گوج‌لو و بعضی‌لرده ضعیف‌دیر. اجتماعی حیاتدا نامشرو یول‌لارلا ثروت الده ائتمک اووچولوق و الده ائدیلن ثروتی خاریجی بانک‌لاردا یاتیرتماق، ویلا‌لار، هوتئل‌لر، یاخت‌لار آلیب اوستونده اوتورماق توپلاییجی‌لیق آدلانیر.
آلمانل‌لارین بیر آتا سؤزلرینده دئییلیر: “فورصت اوغرو یارا‌دیر”. بو سؤز هامییا عایید اولماسادا، سیاسی حیاتدا دفعه‌لرله ثابت اولوب‌دور. اروپانین ان اینکیشاف ائتمیش اؤلکلریندئن بیری‌سی اولان آلماندا ائله وظیفه صاحب‌لری تاپیلیب کی، اؤز موقع‌لرین‌دن سوی-ایستیفاده ائدیب، روشوت آلیب، دؤولته وئرگی وئرمه‌ییب و یاخود قئیری-مشرو یول‌لارلا منفت قازانماق ایسته‌ییب‌لر. آنجاق مملکتین سیاسی سیستئمی بئله ایری‌لیک‌لرین یاییلماسینا ایجازه وئرمه‌ییب و سبب اولوب کی، بئله علی ایری‌لر گئج-تئز اوزه چیخیب روسوای اولسون‌لار. بو او معنادا‌دیر کی، ایم آلماندا سؤز و مطبوعات آزادلیغی اولماسئیدی، دؤولتین ایداره ائدیلمه‌سینده موخالیفته نظارت و کونترول ائتمه حاقی وئریلمسئیدی بو اؤلکه‌ده نزم-نیزام آرا‌دان گئدیب، تئزلیکله گوج‌پرست و روشوتخور بیر قروپا مملکته حاکم اولاجاغیدی. بونا گؤره حکومتین نقصان‌لارینی، روشوت و اوغورلوق‌لاری ایفشا ائتمک اوچون سؤز، مطبوعات و موخالیفتین آزاد شکیلده فعالیتی لازیم‌دیر. هر بیر اؤلکه‌ده بئله حیاتی پرینسیب‌لرین قاباغی آلینیرسا، روشوتخور، اوغرو و فیتنه-فساد یارا‌دان بیر اقتدار ایش باشینا گله‌جک.
عمومی سئچگی حقوقونا اساس‌لانان دئموکراسی اؤزونو ایقتیصادی مئکانیزمین دینامیک اینکیشافیندا و سیاسی-اجتماعی شعورون داوام‌لی یوکسه‌لن مرحله‌سینده دوغرودا بیلر. بو اوچون اؤلکه‌ده اها‌لی‌نین مدنی-ایقتیصادی شرایطی‌نین یاخشیلاسدیرماسی اقتدارین باش‌لیجا هدفی اولما‌لی‌دیر. اؤلکه‌دن آجلیق، یوخسوللوق، ساوادسیزلیق، الاج‌سیزلیق، ایشسیزلیک و روشوتخورلوق ائپیدئمیاسی قووولما‌لی‌دیر. جمعیتده مادی یوخسوللوق و سیاسی-اجتماعی شعورون آشاغی اولدوغو، اها‌لی‌نین مسئول وطنداش کیمی دؤولت قایغیسیندا قالما فیکرینی الیندن آلیر. او، آغی قارا‌دان سئچنمیر و هر بیر شارلاتانا عبادت و هر بیر دیکتاتورا سس وئریر. قارنینی دویورماق اوچون سسینی بیر ناهار-شاما و بیر کیلو ات و یا دوگویه ساتیر. آیدین‌دیر کی، بئله بیر شرایطده سیاسی دئموکراسی یارانا بیلمز و حکومت ایرتیجا و فیتنه-فساد قایناغی اولار.
ایقتیصادی باخیم‌دان، آذربایجان اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکه ساییلیر. بو اؤلکه 70-ایل سووئت‌لر ایقتیصادی قورولوشوندا اوجوز خام منبعی کیمی ساخلانیلیب و مؤوجود اولان کؤهنه سئنایئی باشقا جومهوری‌لردن آسی‌لی و ائکولوژی باخیم‌دان طبیعته دهشت‌لی زیان ووران بیر حیسه‌دیر. بو شرایطده موستقیل‌لییه نایل اولان آذربایجانین ایقتیصادیاتی هانسی یول و هانسی ایستئراتئژیله اینکیشاف ائتمه‌لی‌دیر؟
اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکه‌لرین اینکیشاف سیاستی موباهیسه‌سینده عمومیتله ایکی دوشونجه مؤوجوددور. بیر دوشونجه اینکیشافین معناسینی، اؤلکه‌ده خالص عمومی اؤره تیمین آرتماسی، اؤره تیم واسطه‌لری‌نین مودئرنلشمه‌سی و نهایت خاریجی کاپیتال و know-how-اون ایشه آلینماسیندا بیلیر. بو دوشونجه‌یه گؤره اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکه‌نین ایقتیصادیاتی “آزاد” دونویا اقتصادینا قوشولماق اوچون، تیجارتین گوجلنمیی، اؤلکه داخیلینده خاریجی کاپیتالین قویولوشونا ان موناسیب شرایطین یارانماسی، سنایه اؤلکه‌لردن اینکیشاف یاردیمین و اعتیبارین آلینماسی بیلیر.
ایکینجی نظریه‌یه ایسه، اینکیشاف مناسینی اؤلکه‌ده موطلق یوخسوللوغون آرا‌دان قالدیریلماسیندا، اها‌لی‌نین اساس احتیاج‌لاری‌نین کیفایتلندیریلمه‌سینده، خاریجی اؤلکه‌لردن ایقتیصادیات آسی‌لیغی‌نین قورتولوشوندا گؤرور. ایقتیصادی موستقیل‌لیک و ایقتیصادیاتین سئچیلمیش ساحه‌لری‌نین آزاد دونیا اقتصادین‌دان قوپاریلماسی بو نظریه‌نین اساس دوشونجه‌سی‌دیر. باشقا سؤزله دئسک، میللی دؤولت و میللی بورژوا طرفین‌دن قورولان اؤلکه ایقتیصادیاتی‌نین سئچیلمیش ساحه‌لری دونیا بازار تضییقین‌دن قورونما‌لی و دؤولتین حمایت آلتینا آلینما‌لی‌دیر. بو یوللا داخیلده ایستئهلاک مال‌لاری اوچون اوجوز بازار یارانیر و اها‌لی‌نین احتیاج‌لاری تامین اولور. بورادا موطلق اوستونلوک خاریجی بازار اوچون اؤره تیم اولان مال‌لار یوخ، بلکه داخیل اوچون ایستئهلاک و ارزاق مال‌لاری توتور. سنایئ اؤلکه‌لرله ایقتیصادی علاقه‌یه گلدیکده، بو علاقه‌لر اؤلکه‌نین موستقیل ایقتیصادی سیستئمی‌نین قورولوشو خیدمتینده و داخیلین اساس احتیاج‌لاری‌نین کیفایتلندیریلمه‌سی اوغروندا اولور. سنایئین مودئرنلشدیریلمه‌سی اوچون بیرینجی نؤوبه‌ده میللی متخصص‌لردن و داخی‌لی ایمکان‌لاردان ایستیفاده اولونور. خاریجی اؤلکه‌لردن آلینان تئکنولوژو داخی‌لی تلباتین احتیاجیله اویغونلاشدیریلیر. داخی‌لی بازاری بئینلمیلل کونسئرن‌لرین ایختیارینا بوراخماماق اوچون سنایئ اؤلکه‌لردن کؤهنه پاتئنت‌لر و ایمتیازلار آلینیر. اؤلکه‌ده داخیلینده فعالیت ائدن خاریجی کاپیتال دؤولتین نظارتی آلتیندا اولور و کاپیتال صاحب‌لرین‌دن وئرگی آلینیر.

منجه آذربایجان ائکونوموسو چالیشما‌لی‌دیر بیرینجی درجه‌ده “اؤز گوجونه اینانما” (سئلف-رئلیانجئ) مئتودیله یعنی میللی سنایئین اینکیشافی و ایقتیصادی موستقیل‌لیک عامله اوستونلوک وئرمکله اینکیشاف ائتسین. بو پرینسیب هم فلاهت ساحه‌سینه و هم سنایئ ساحه‌سینه عایید اولما‌لی‌دیر. بو سیاست حمایت آلتینا اولان میللی سرمایه، هیمیئدیجی گؤمروک سیاستی و میللی بانک سیستئمین واسطه‌سیله حیاتا گئجیرلمه‌لی‌دیر. بو یوللا اؤلکه داخیلینده علاوه میللی کاپیتال توپلانیب (کاپیتالاککومولاتیون) سنایئین دایمی اینکیشافی اوچون ایشه سالینما‌لی‌دیر.
قئید اولما‌لی‌دیر کی، ایم اؤلکه‌نین سنایئلشدیرمه سیاستی خاریجی سرمایه و بئینئلمیلل کونسئرن‌لرین اومیدینه بوراخیلیرسا، خاریجی بانک‌لاردان چوخ فایزلی اعتیبار آلیب، فایدا‌سیز پروژئکت‌لره خرج‌لنیرسه، سنایئ اؤلکه‌لرین آرتیق اؤره تیم اولموش مال‌لاری آلینیرسا، اؤلکه ایقتیسادیدهشت‌لی وضعیته دوچار اولا‌جاق‌دیر.
بعضی ایقتیسادچی‌لار موستقیل اینکیشاف یولونو رومانتیک و قئیری-رئال یول ساییرلار. لاکین ان اینکیشاف ائتمیش سنایئ اؤلکه‌لرین ایقتیصادیاتی آنجاق بو یوللا اینکیشاف ائدیب و گئری قالماق‌دان نجات تاپمیش‌لار. بو اؤلکه‌لرین ایقتیصادیات تاریخینی موتالئه ائتمک و اونلارین اینکیشاف تجروبه‌لرین‌دن درس آلماق، گئری قالمیش اؤلکه‌لر اوچون ایبرتوئریجی‌دیر. آمئریکا بیرلشمیش دؤولت‌لرین اقتصاد اینکیشافی 1787-جی ایلدن یعنی بو اؤلکه‌نین اینگیلتره موستملکچیگین‌دن قورتولوشو و موستقیل‌لییه نایل اولدوغو تاریخ‌دن باشلاییر. آمئریکا ایقتیصادی‌نین بعضی حیسه‌لری ایللر بویو اروپانین اینکیشاف ائتمیش ایقتیصادیاتین‌دان آیری دوشور و موستقیل شکیلده اینکیشاف ائتمه‌یه باشلاییر. 19-جو عصرین آخیرلاریندا ژاپونیا دؤولتی ایقتیصادیاتی‌نین اینکیشافی اوچون، ائکونوموسونو دونیا ایقتیصادی‌نین تضییقین‌دن قورویور و بو یوللا اؤزو اوچون داخی‌لی بازار یارا‌دیر. بو اؤلکه‌نین دونیا ایقتیصادیاتینا ایلهاق اولماسی ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌دن یعنی تئکنیکا و سنایئ ساحه‌ده ترققییه نایل اولدوقون‌دان سونرا باشلاییر. 19-جو عصرین اورتالاریندان‌ آلمان رایشی “داخی‌لی تیجارت‌دن حمایه” ائتمه سیاستله ایقتیصادیاتینی، سنایه ساهسیسنده داهاه اینکیشاف ائتمیش اینگیلتره اؤلکه‌سی‌نین تضییقین‌دن قورویور. دؤولت ال سنایئی، زیرات و تیجارت ساحه‌لری آراسیندا سیخ علاقه یارا‌دیر و بو یوللا اؤز گوجو ایله اینکیشاف ائتمه‌یه باشلاییر. آلم آن ایقتیسادچی‌سی فریئدریجه لیست (قوپاریلما نظریه‌نین) تبلیغاتچی‌سی اولور. سئچیلمیش ساحه‌لرین دونیا بازارین‌دان قوپاریلماسی هدف دئییل، بلکه اؤلکه‌نین موستقیل اینکیشافی اوچون بیر اصل‌دیر. سئچیلمیش ساحه‌لر داخی‌لی احتیاج‌لاری کیفایتلن‌دیرن‌دن و دونیا بازاریندا رقابت ائتمه گوجونه صاحب اولان‌دان سونرا، آزاد دونیا بازارینا قوووشما‌لی‌دیر.

بئرلین، آ. یازدانی

چین خین-ی: هنگ کنگ “قئیری-قانونی” قرئو‌لاری یولوئریلمزدیر

. چین خاریجی ایشلر ناظری Wang یی هنگ کنگدا ایسته‎نیله‎ن “قئیری-قانونی” قرئو‌لارین یولوئریلمز اولدوغونو بئیان ائدیب.

Wang یی بو اعتیراضلارا موناسیبت بیل‌دیرن

چین خاریجی ایشلر ناظری Wang یی هنگ کنگدا ایسته‎نیله‎ن “قئیری-قانونی” قرئو‌لارین یولوئریلمز اولدوغونو بئیان ائدیب.

Wang یی بو اعتیراضلارا موناسیبت بیل‌دیرن ایلک یوکسک وظیفه‌لی چین رسمی‌سی‌دیر.

آمئریکا-آ سفری زامانی چین خالق جمهوریسی خین رهبری دئییب: “هنگ کنگدا باش وئرن‌لر چینین داخی‌لی ایشی‌دیر. بوتون اؤلکه‌لر چینین سووئرئن‌لیگینه حؤرمت ائتمه‌لی‌دیرلر. ایسته‎نیله‎ن اؤلکه‌ده، ایسته‎نیله‎ن جمعیتده اجتماعی آساییشی پوزان حرکت‌لر یولوئریلمز اولار”.

“بیز امینیک کی، هنگ کنگ خصوصی اینزیباتی رایونونون حکومتی قانونا اویغون اولا‌راق مؤوجود دورومو آرا‌دان قالدیرماغا قادیردیر”، – او علاوه ائدیب.

آمئریکا دؤولت کاتیبی ژوهن کئرری هنگ کنگ حاکمیتینی اعتراضچی‌لارا قارشی تمکین‌لی اولماغا چاغیریب.

“بیز چوخ اومید ائدیریک کی، هنگ کنگ حاکمیتی اعتراضچیلارین اؤز نؤقتئیی-نظرینی دینج ایفاده ائتمک حقوق‌لارینا دایر تمکین‌لی‌لیک و حؤرمت گؤسترر”، – کئرری دئییب.

اعتراضچیلارین تهدیدی

هنگ کنگدا هر ایل اکتبرین ۱-ده قئید اولونان چخر-نین تاسیس ائدیلمه‌سی بایرامی گونو مین‌لرله آدام یئنه کوچه‌لره چیخیب.

موخبیرلر بون‌دان اول یالنیز شهرین مرکزینده کئچن نوماییش‌لرین یئنی رایون‌لارا یاییلدیغینی بیلدیریرلر.

اعتیراض قرئوی ایشتیراکچی‌لاری 2017-جی ایل سئچکی‌لرینده هنگ کنگ یؤنه تیمی باشچی‌سی وظیفه‌سینه ادعا ائدن نامیزدلری چین حاکمیتی‌نین اؤزو سئچیب آییرماق ایستدیگین‌دن ناراضی‌دیرلار.

آنکلاو یؤنه تیم باشچی‌سی‌نین اؤزو ایسه نوماییشچی‌لرین ایستعفا طلبینی رد ائدیب.

چخر-نین تاسیس اولونماسی‌نین 65 ایللیگی ایله علاقه‌دار چیخیشیندا هنگ کنگ یؤنه تیمی‌نین باشچی‌سی لئونگ جهون-یینگ اعتراضچیلار پئکی‌نین تکلیف ائتدیگی اصلاحات‌لاری دستکلمه‌یه چاغیریب.

“بیز جمعیتین بوتون عضو‌لری‌نین حکومتله دینج، راسیونال و پراقماتیک امکداش‌لیق ائدجیینه اومید ائدیریک”، – هنگ کنگون یؤنه تیم باشچی‌سی دئییب.bbc

اید (داعش) طرفین‌دن گیروو گؤتورولن تورکیه وطنداش‌لاری سربست بوراخیلیب

. تورکیه‌-نین باش ناظری ژوئن آییندا عراقین موصول شهرینده ایسلام دؤولتی (ايد) طرفین‌دن گیروو گؤتورولن اونلارلا تورکیه وطنداشی‌نین سربست بوراخیلدیغینی دئییب.

حادثه ایله باغلی آذربایجانا سفرینی یاریدا کسه‌رک تورکیه قایی‌دان آهمئت داووتوغ‌لو 46 نفرین شانلیورفا شهرینه گتیریلدیگینی بیلدیریب.

تورکیه‌-نین باش ناظری ژوئن آییندا عراقین موصول شهرینده ایسلام دؤولتی (ايد) طرفین‌دن گیروو گؤتورولن اونلارلا تورکیه وطنداشی‌نین سربست بوراخیلدیغینی دئییب.

حادثه ایله باغلی آذربایجانا سفرینی یاریدا کسه‌رک تورکیه قایی‌دان آهمئت داووتوغ‌لو 46 نفرین شانلیورفا شهرینه گتیریلدیگینی بیلدیریب.

باش ناظر گیروو گؤتورولن‌لرین شنبه گونو بوراخیلدیغینی قئید ائدیب.

موصول شهرین‌دکی تورکیه کونسوللوغوندا چالیشان دیپلومات، اونلارین عائله‌لری و عسگرلردن عبارت قروپ اید دؤیوشچولری طرفین‌دن ژوئن آییندا گیروو گؤتورولموشدو.

تورکیه گیروولوقدا قالان‌لارین تهلوکه‌سیزلیگینی نظره آلا‌راق ایسلام دؤولتینه قارشی حربی اتکینلیگه قاتیلماق‌دان ایمتیناع ائدیب.

“االله سیزی بیر داها عائله‌لرینیزدن آییرماسین. سیز بیزیم قهرامانیمیزسینیز”، – شانلیورفا هاوا لیمانیندا گیروو گؤتورولن‌لری قارشیلایارکن آهمئت داووتوغ‌لو دئییب.

ژوئن آییندا موصولدا ایسلام دؤولتی طرفین‌دن گیروو گؤتورولن 32 تورکیه‌لی سوروجو بیر آی کئچمیش بوراخیلسا دا اونلارین آزاد اولونماسی ایله باغلی تفرروات‌لار آچیقلانمامیش‌دیر.

ایراق و سوریه ده گئنیش اراضی‌لر اوزرینده نظارتی اله کئچیرن ایسلام دؤولتی‌نین 30 مین دؤیوشچویه مالیک اولدوغو گومان ائدیلیر.

ایراق حکومتی و کورد دؤیوشچولرینی دستکله‌ین آمئریکا آگوست آیین‌دان باشلایا‌راق جیهادچی‌لارین موقع‌لرینه 170-دن آرتیق هاوا ضربه‌لری ائندیریب.bbc

گونئی آذربایجان لهجه‌لری (عمومی باخیش) – بؤیوک رسولوغلو

. ایراندا ایسلام اینقیلابین‌دان سونرا آزاد هاوا چکمک اوچون داها چوخ آذربایجانا گئت گلی اویغون گؤرموشدوم. اونا گؤره ده و اینقیلاب‌دان سونراکی آب هاوانین تأثیری آلتیندا موسبت بیر ایش گؤرمک اوچون اؤز ویلایتیمیزده ایمکان‌لار آختاریردیق. خوشبخت‌لیک‌دن چالیشدیغیم موهندیس موشاویر شیرکتینه بیر پروژه تکلیف ائدیلدی. “تورپاق-سو پروژه‌لری آختاریب تاپماق و حیاتا کئچیرمک”. یوکسک سوییه‌ده اؤره تیما قاتقی‌سی دا اولا بیلن و چوخ قازانج‌لی حساب ائدیلن پروژه‌لردن نئچه‌سی‌نین ایجرا اولونوب نئچه‌سی‌نین اوستونو تؤز باسدی مسئله‌سی بو مقاله‌نین چمبرینه گیرمز.

– گیریش
۱- تبریز لهجه‌سی
۲- قاراداغ لهجه‌سی
۳- یامچی لهجه‌سی
۴- اویغور لهجه‌سی
۵- ماراغا لهجه‌سی
۶- اردبیل لهجه‌سی
۷- زنجان لهجه‌لری
۸- همه‌دان لهجه‌سی
۹- خلج لهجه‌سی

:::: خریته

گیریش

ایراندا ایسلام اینقیلابین‌دان سونرا آزاد هاوا چکمک اوچون داها چوخ آذربایجانا گئت گلی اویغون گؤرموشدوم. اونا گؤره ده و اینقیلاب‌دان سونراکی آب هاوانین تأثیری آلتیندا موسبت بیر ایش گؤرمک اوچون اؤز ویلایتیمیزده ایمکان‌لار آختاریردیق. خوشبخت‌لیک‌دن چالیشدیغیم موهندیس موشاویر شیرکتینه بیر پروژه تکلیف ائدیلدی. “تورپاق-سو پروژه‌لری آختاریب تاپماق و حیاتا کئچیرمک”. یوکسک سوییه‌ده اؤره تیما قاتقی‌سی دا اولا بیلن و چوخ قازانج‌لی حساب ائدیلن پروژه‌لردن نئچه‌سی‌نین ایجرا اولونوب نئچه‌سی‌نین اوستونو تؤز باسدی مسئله‌سی بو مقاله‌نین چمبرینه گیرمز.

آنجاق جنوبی آذربایجان‌داکی تورک لهجه‌لرینی اؤیرنمک اوچون علیمه کئچن بو فورصت‌دن ایستیفاده ائدیب، علیم‌دن گلدیگی قدر اونلاری آییرد ائتمه‌یه چالیشدیم. اساساً او پرویئکت‌لرین موتا‌لیه‌سی اوچون جنوبی آذربایجانین بوتون اراضی‌لرینده اولان ویلایت‌لری، داغ‌لاری، اوبا‌لاری، چای‌لاری گزیب دولانما‌لی و معلومات توپلامالییدیق. من بیر ماقنیتوفون و بیر ده دفتر آلا‌راق دیلیمیزین اینجه‌لیک‌لرینی و موختلیف بؤلگه‌لرده دانیشیق شیوه‌لرینی، و پروژه‌لر اوچون اؤیرنیلمه‌سی لازیم اولان باشقا معلومات‌لاری بیرلیکده توپلاماغا چالیشدیم.

دیلچی اولمادیغیما گؤره بو آراشدیرمانی علمی آپارماق ایمکانیم یوخ ایدی. اما بیر مسئله‌یه اینانیردیم، جنوبی آذربایجاندا بو گونه قدر بیزیم میللی وارلیغیمیزین موختلیف ساحه‌لرینده هئچ بیر عملی-علمی تدقیقات آپاریلمادیغینا گؤره منیم اورتایا چیخارتدیغیم لهجه فرق‌لری علمی باخیم‌دان دوزگون اولماسا بئله، گله‌جکده علمی تدقیقات و آراشدیرما‌لارین آپاریلماسی اوچون بیر ایشیق یولو گؤستره‌جک‌دیر. قوزئی آذربایجاندا اولدوغو کیمی دیلیمیزین، مدنیتیمیزین، ادبیات و باشقا ساحه‌لرین علمی تدقیقاتی‌نین کؤک‌لو آپاریلماسینی آرزولایا‌راق اساس مسئلنی آیدینلاتماغا چالیشاجاغام.

خریته بیرده، جنوبی آذربایجانین موختلیف لهجه و یا شیوه‌لرینده دانیشان بؤلگه‌لر گؤستریلمیش‌دیر. بو بؤلگلندیرمه‌ده اوچ اساس عاملی، یعنی:

آ – بؤلگه‌لرین اؤزل‌لیک‌لری ب – فونئتیک اؤزل‌لیک‌لری ج – دیل قایدا‌لاری: (۱- عومومی دیل قایدا‌لاری. ۲- سئس اویومو.) اؤز چالیشماما اوستا گؤتورمییمه باخمایا‌راق، آشاغی‌داکی خوسوسیت‌لری ده گؤزدن قاچیرمامیشام.
۱ – دیلیمیزین تمیز و دوزگون دانیشیلدیغی لهجه‌لر
۲ – دیلیمیزده اولان سؤزلرین باش حرفینده ایشلنمه‌ین حرف‌لر مسئله‌سی
۳ – دانیشیلان دیلین قدیم یئرلی تورکجه و یا سونرا اینکیشاف ائدیب آذربایجانا گلن تورکجه اولماسی
۴ – موختلیف تورک بوی‌لاری ایله ایلگی‌لی اولان لهجه‌لر
۵ – تاریخی قوندوم – کؤچدوم‌لر
۶ – خالق آراسیندا اولان و سینه‌دن سینه‌یه کئچمیش حکایه‌لرین تأثیر دایره‌سی
۷ – فارس بؤلگه‌لرینه یاخین‌لیق و یا اوزاق‌لیق و اونون تأثیرلری
۸ – کند و شهرلرده دانیشیلان دیل فرق‌لی‌لیک‌لری
۹ – قوزئی آذربایجان لهجه‌لری ایله توتوشدورما

یوخاری‌داکی یازیلان خوسوسیت و اؤزل‌لیک‌لره گؤره جنوبی آذربایجاندا دانیشیلان تورکجنین ۹ لهجه‌سینی گؤسترمک مومکون‌دور. آنجاق و تأسفله جنوبی آذربایجاندا آنا دیلینده مکتب و مدره‌سه اولمادیغینا گؤره ادبی دیل اینکیشافی دا مووجود دئییل. اونا گؤره ده عومومی بیر دیل یاخین‌لیغی اولماییب، بؤلگولدیگیمیز لهجه‌لرین اؤز آراسیندا دا موختلیف اوزاق‌لیق‌لار گؤرولمکده‌دیر. اگر رادیو و تئلئویزیون‌داکی قصداً پوزوق بیر دیلله حاضیرلانمیش وئریلیش‌لرین اؤزل لهجه‌لرین نظره آلارساق بو آراشدیرما اؤز اؤنم و اهمیتینی ایتیرر. اونا گؤره و باخمایا‌راق کی سؤزو کئچن وئریلیش‌لرین منفی تأثیری بل‌لی بیر دایره چرچیوه‌سینده اؤزونو گؤسترمیش‌دیر، مکتب‌لرین آچیلماسییلا و دیلیمیزین اؤز گؤزل‌لیک‌لرینی قورویا‌راق ادبی فورماسیندا اؤیرنیلمه‌یه باشلادیق‌دان سونرا او وئریلیش‌لرین منفی، پوزوجو، ییخیجی تأثیرلری چوخ تئز آرا‌دان قالخا‌جاق‌دیر. بو گون جنوبی آذربایجان و تئهراندا، قوزئی آذربایجانین قازئت و ژورنال‌لاری و یا رادیو و تئلئویزیون وئریلیشلریله اؤز یازی و دانیشیق دیل‌لرینی فورما‌لاش‌دیران مین‌لرجه عالیم، شاعر، یازیچی و آیدین جمعیت‌لرین دیلین‌دکی صاف‌لیق، دورولوق و اویغونلوق بونا بیر مثال کیمی گؤستریله بیلر. آنجاق، بیلیندیگی کیمی مدنی و معنوی تأثیر اونسورلرین‌دن سیستئم‌لی و دوزئن‌لی ایستیفاده ایمکانی اولمادیغینا گؤره تأثیر دایره‌سی گئنیشلنممیش‌دیر. یوخاریدا قئید ائدیلن موندریجات اساسیندا آدی کئچن ۹ لهجنی بیر-بیر آیدینلاتماغا چالیشاجاغام. اومید ائدیرم فایدا‌لی اولسون.

۱ – تبریز لهجه‌سی

قوزئی آذربایجانین شکی لهجه‌سینه یاخین اولان بو آغیز، تبریز و اونون اطرافیندا اولان ایری-خیردا شهر و قصبه‌لرده دانیشیلان دیل‌دیر. بو لهجه تبریزین جنوبوندا یئرلشن اوسکو، خوسرووشهر، آزرشهر و اونلارین تابئلیگینده اولان کندلرده ایشلندیگی کیمی، سهندین قوزئی اتک‌لرینده یئرلشن کندلرین، مئهرانرود چایی‌نین قربین‌دکی منطقه‌ده اولان باسمینج و اطرافی ایله، هئربی، بره، لیقوان، ایسپاراخان، خلتدوکان کیمی یئرلر آز فرقله بو لهجه‌ده دانیشیرلار. بو لهجه ان اسگی تورک دیلی‌نین اؤزل‌لیک‌لرینی داشیماقلا برابر، بو گونکو دیل قایدا‌لارینا چوخ دا اویمایان، خوسوسیله تبریزده اینجه و قابا سس‌سیزلری‌نین اویوشمازلیغینی گؤرمک مومکون‌دور.

یوخاریدا آدی چکیلن کندلردن هئربی-بره-لیقوان کیمی‌لری‌نین آدلاری و گئییم‌لری، اونلارین باره‌سینده دئییلن حکایه‌لر و همچی‌نین تورپاق‌لاری‌نین اوتلو، الف‌لی و سویونون بول اولدوغو، اونلارین چوخ قدیم‌دن اورا‌لاردا یاشادیق‌لارینی گؤستریر. او بؤلگه‌دکی کندلرین بؤیوک اکسریتینده آز زامان بون‌دان اؤنجه‌یه قدر قویون دری‌سین‌دن گئییم و پاپاق هازیرلانیب ایستیفاده ائدیلیردیکی بعضی یاش‌لی‌لاریندا بو گونده ائله‌دیر. بعضی کندلر حاقیندا یاییلان بیر حکایه‌یه اساساً کربلا ساواشی زامانی اونلار وارمیش‌لار، آنجاق محاربه‌یه قوشولماماق اوچون اؤکوزه مینیب یولا دوشوب‌لر. ایسپاراخانین بیر هون کندی اولدوغونو او آدین هون سرداری آدین‌دان گلمسیله باغلاماق اولار. هر حالدا، هله “ر” سسی‌نین دیلیمیزه کئچمدیگی دؤنمه عایید بو لهجه‌ده قارداشا – قیدش، رحیمه – یهیم، گلیرمه – گلییم دئییلدیگی کیمی تبریزلی‌لرین گلسکئ – گلسوخ ایشلتمه‌سینه باخمایا‌راق آدی چکیلن کندلرین بعضی‌لرینده (هئربی-بره) اونون گلسوخ شکیلینده ایشلندیگی گؤرونمکده‌دیر. بو لهجه‌ده سؤزلر اوزادیلیر، آنجاق تهککوم قابا‌لیغی داوام ائدیر. سس اویوشومو، خصوصیله اینجه سس‌سیزلردن سونراکی یاپیشدیرما‌لار و اکلر سس قایداسینی پوزار، گله‌جه‌یم یئرینه گلجاغام ایشلنر. بؤیوک فئل گوجونه صاحب اولان تورکجه اونون عومومی قایدا‌لاری‌نین پوزولماسینا ایجازه وئرممیشسه ده، اوخوموش کوتله‌نین دیلینه کئچمیش خاریجی سؤزلر آز دئییل، آنجاق تبریزلی‌لرین آنادیلینده یئنی سؤزلر کشف ائتمه‌دکی بؤیوک قابیلیتینی نظره آلساق بو بؤلگه‌نین سؤز داغارجیغی‌نین چوخ دولو اولدوغونون سببینی اؤیرنمک اولار. تبریز لهجه‌سی‌نین باشقا بیر اؤزل‌لیگی ده ایندیکی زامانین اوچونجو شخصین‌دکی فئل‌لرین سونونا اونون سون سس‌لی‌سینه تابع اولا‌راق “ی”، “ای”، “او”، “او” آرتیریلماسی‌دیر (گلیری – قالخیری)

تبریز شهرینده اؤز ایچینده یاخین کئچمیشه قدر اوچ آیری دانیشیق فورماسی مومکون ایدی:

– قوزئی قرب محله‌لرینده یعنی شامقازان، هوکماباد، مونججیم، قاراغاج
– دوچی، امرقیز، لیلاوا، ختیب
– شئشگیلان، باغمئشه، خیابان، مارالان و مرکزی بؤلگه‌لر
آنجاق سون زامان‌لاردا کندلردن اولان کؤچون موختلیف جهت‌لردن موسبت تأثیر گؤستردیگینه گؤره آغیزلار بیر بیرینه یاخینلاشدیغی کیمی اومومیلشمیش اولماسی دا گؤرونمکده‌دیر.

۲ – قاراداغ لهجه‌سی

جنوبی آذربایجاندا ان دوزگون دانیشیلان تورکجه‌دیر. چوخ سرت و تمامن دیل قایدا‌لارینا رعایت ائدیلدیگی بیر لهجه اولماسینا باخمایا‌راق ایستر قابا، ایستر اینجه سس‌سیزلر داشییان فئل‌لرین صرفی بوتون حال‌لاردا یوموشاق سس‌سیزلرله اما سرت اولا‌راق داوام ائدر؛ گلمک فئلی‌نین صرفی، گلجییم، گله‌جک‌لر دئییلدیگی کیمی، آلماق فئلینده ده آلاجییم، آلاجئییک، آلاجک‌لر فورماسیندا ایشلنیر. بون‌دان باشقا قایدا پوزونتوسو اولمایان بو بؤلگه‌نین بعضی کندلرینده “x” حرفی یوخ‌دور. خصوصیله عرب سؤزو اولا‌راق دیلیمیزه کئچمیش اولان سؤزلرده “x” یئرینه “ه” ایشلنیر. مثال اوچون: خورما-یا “هورما”، خانیم-آ “هانیم” دئییلیر. داها اؤنجه آدینی چکدیگیم مئهرانرود چایی‌نین همن شرقینده یئرلشن دیزه کندینده عسگر درزی اوغلو رحیم، کلاسسیک ساوادی اولمایان منیم موساهیبیم تورکجنی ان گؤزل دانیشان بیر نومونه کیمی هله ده یاشاماقدا‌دیر. “ر” ایله باشلایان سؤزلرین باشینا “ی” سسی آرتیرا‌راق، رحیمه – ایرهیم دئییلن بو بؤلگه‌ده دیلیمیزین اؤز قایدا و قانون‌لارینی ساخلاماق‌دان باشقا، بو گون چوخ یئرلرده اؤلموش و حتی قوزئیین ادبی دیلین‌دن چیخمیش بعضی خصوصیت‌لر هله ده قورونماقدا‌دیر. دیری و جان‌لی حیوانی بیر طرفه آپارماغا، “آپارماق” دئدیک‌لری حالدا، الیله و یا چیگین و کورکده داشینا بیلن جان‌سیز ماده‌لرین داشیماسیندا “گؤتورمک” فئلین‌دن ایستیفاده ائدیرلر.

مثال: مال‌لاری سووارماغا و یا اوتارماغا آپار. بیچینچی‌لرین ایکیندی چؤریینی غؤتور.

جیک شکیلجسین‌دن ایستیفاده ائده‌رک، بیر سیفتین کمیتینی کیچیتمک اوچون گئنیش ایستیفاده اولونور. مسئلن: بیل‌دیر (کئچن ایل) “پوتوراق” اولان بیزیم آلما باغیندا بو ایل آغاج‌لار “آزجاجیق” گتیریب.

بو لهجه‌نین دانیشیلدغی یئرلری، تبریز لهجه‌سین‌دن آییران مئهرانرود چایی‌نین همن شرقین‌دکی دیزه کندین‌دن باش‌لار، سهند داغ‌لاری‌نین شرق اتک‌لرین‌دکی متنق، ایراناق، سئیسان‌دان کئچر، سرسکند، اورا‌دان ماراغا ایالتی‌نین شرقین‌دکی سایین قالا‌دان کئچیب، بوستاناباد، میانا، ساراب، قاراداغ و اهردن سونار خیوه و موغانین بیر قیسمتین اؤز اورتویو آلتینا آلار. دار بیر بوغازلا آرازین قیراغییلا جولفانی کئچر و قاراقیشلاق، بئیجان، عرب‌لر، نازیک، مرگن‌لر، قاراقولوق‌لار، مرکیت و قایقاج، قره ایین‌دن سونرا یاواش – یاواش اورمو شیوه‌سینه یاخینلاشار. گؤزه چارپان خوسوس، بو بؤلگه‌نین چوخوندا دده قورقود هکایه‌لری‌نین ایسلام دونو گئیینمیش شک‌لی‌نین هله ده سینه‌لرده و دیل‌لرده اولماسی‌دیر. کلاسسیک ساوادی اولمایان آنجاق بو هکایت‌لرین چوخونو سیندفتر اولان دیزه کندین‌دکی منیم ایکینجی موساهیبیم حیدر اوغلو هوسئینقولو بو سؤزلرین دیری شاهیدی‌دیر.

۳ – یامچی لهجه‌سی

قوزئی آذربایجانین ناخجیوان و خصوصیله اوردوباد آغزینا یاخین اولان بو لهجه‌نین مرکزینی مرند شهری سایماق اولار. سوفیان، یامچی، گونئی محلی شبوستر، خامینه، دیزه خلیل، دریان، شانیجان، گمیچی‌دن سونرا اورمو گؤلونون قوزئیین قاپسار، زونوز، گلینقایا، المدار – گرگه‌نین جنوب کندلری و مرند دوزونده یامچی، یئکان ماهاللاریندان‌ ائووغ‌لو و اوردان سونرا آغچایدا یاواش – یاواش قاراداغ لهجه‌سینه یاخینلاشیر. بو لهجه‌ده پوزقونلوغون آز اولماماسینا باخمایا‌راق، قاراداغ لهجه‌سی‌نین ترسینه سؤزلر داها یوموشاق‌دیر. “قابلاما یئرینه قبلمه”، “قاپاق یئرینه قپق” دئدیک‌لری کیمی، قارداش یئرینه قردش سؤزو ایشلنر. آنجاق سس اویوشومو تام اولا‌راق رعایت ائدیلیر. فئل آز اوزانیر، تبریز لهجسیله قاراداغ لهجه‌سی آراسیندا یئر توتار. زونوز و مرندین اؤزو ان قدیم یئرلشیم مرکزلرین‌دن اولماسینا باخمایا‌راق یام گدیگین‌دکی یام کندی و اطراف کندلریله مرند اوواسین‌داکی یامچی و اونا تای کندلرین موغول کؤچلریله گلدیک‌لری بل‌لی‌دیر. چونکی هم او کندلرین آدی‌نین موغولجایا یاخین اولماسی، هم ده لهجه‌لری‌نین قاریشماسینا باخمایا‌راق بعضی اؤزللیکرین قورویوب ساخلامیش‌دیر. آنجاق بوتون بون‌لارالا برابر او هودودلار داخیلین‌دکی لهجه چوخ اسگی و اورتا دیل‌لرین بیر-بیر ایله قاریشیب، ترکیبلشمه‌سین‌دن خبر وئریر. بو بؤلگه‌ده نئچه مسئله‌یه دقت یئتیرمک لازیم‌دیر.
سوفیان و اطرافیندا بوتون فئل‌لرین ایکینجی شخصی‌نین کئچمیش‌دکی حالینی گؤسترمک اوچون فئلین سس‌سیزلرینه غؤره، “ددی”، “ددی” و س. ایشله‌دیرلر. مثال اوچون: گلیبدی یئرینه گلیددی، ووروبدو یئرینه ووروددو و س. دئییلیر. ماراق‌لی اولان بودور کی اویغور-آوشار آدی وئردیگیمیز اورمو لهجه‌سینه تابه اولان سالماس شهرینده، اؤزل‌لیکله موغانجیقدا دا عینی بادیسه گؤرونمکده‌دیر. بو لهجه‌نین اراضی‌سینه داخیل اولان و اورمو گؤلونون قوزئییندا یئرلشن، بورچا‌لی، اؤزل‌لیکله قیپچاق کندی‌نین خالقی بام باشقا بیر لهجه‌یه ییلنمیش‌لر، حتی بو مقاله‌ده قئید ائدیلن لهجه‌لردن هئچ بیرینه تابه دئییل‌لر. بورا دا بیر خصوصیتی ده درج ائتمک گرک‌دیر، او دا بو کند اها‌لی‌سی‌نین گؤزلری‌نین رنگی و قیییقلیغین‌داکی فرقین گؤزه چارپماسی‌دیر.

۴ – اویغور لهجه‌سی (اورمو)

جنوبی آذربایجان تورکجه‌سی‌نین ان دوزگون دانیشیلان لهجه‌لرین‌دن بیری‌دیر. سوووقبولاق یاخینلیغین‌دان سولدوز قاراپاپاق‌لارینا، اوردان دا اورمو-سالماس-خوی و تورکیه هودودلارینا قدر اوزانان بؤلگه‌نین چوخ گؤزل دیل خصوصیت‌لری و اویوم‌لاری وار. مقاله‌نین سونوندا بیر جدول وئریلجیینه باخمایا‌راق، بورادا قیسمن موباهیسه‌یه قویولماسینی اویغون گؤرورم. موختلیف لهجه‌لرین موختلیف زامان‌لاریندا، بیرینجی، ایکینجی، اوچونجو شخص‌لره عایید فئل تطبیقینده ایشله‌دیلن منسوبیتین چئشیت‌لیگینه گؤره آشاغی‌داکی ایزاهاتی وئرمک مومکون‌دور. آنجاق اونون ان دوغروسونو خوسوسن ایکینجی شخصین تک و جمع شکلیله بو لهجه‌ده گؤرمک مومکون‌دور. آتا سؤزون‌دن اوچ لهجه‌ده میسسال وئریلیرسه:

۱-جی شخص ۲-جی شخص ۳-او شخص ۱-جی جمع ۲-جی جمع ۳-جو جمع
ادبی دیلده آتامی آتانی آتاسینی آتامیزی آتانیزی آتا‌لارینی
تبریز آتامی آتاوی آتاسینی آتامیزی آتازو آتا‌لارینی
قاراداغ آتامی آتووو آتاسینی آتامیزی آتوووزو آتا‌لارینی
اویغور آتامی آتایین آتاسینی آتامیزی آتاییزی آتا‌لارینی

بو باره‌ده دقتی چکن مسئله بودور کی ایستر تورکیه‌دکی، ایسترسه‌ده شوما‌لی آذربایجان‌داکی رسمی دیلده ییه‌لیک منسوبیتی‌نین بوتون هالاریندا “نی” ویا ”نی” ایشلدیلیر. مثال اوچون: “سن آتانی سئومه‌لیسن” ویا ”آتانی سئورلر”. هالبوکی اورمو لهجه‌سینده ” سن آتایین سئومه‌لیسن ” ویا ” آتانی سئورلر”. بو لهجه‌نین دانیشیلدیغی بؤلگه‌ده آشاغی‌داکی خوسوسیت‌لره دقت یئتیریلمه‌لی‌دیر. اورمییه ایله سالماس آراسین‌داکی قوشچو گدیگی‌نین قوزئیین‌داکی قاراباغ بؤلگه‌سین‌دکی دانیشیق دیلی اساس لهجه ایله فرق‌لی اولا‌راق قوزئی آذربایجانین قرب دیالئکتینه یاخین‌دیر.

اورمونون 10-12 کم. قربین‌دکی ییئن چونقارا‌لی‌سی کندلرینده دانیشیلان دیلده کندلرین آدیندا اولدوغو کیمی اسکی “نگ” سسی ده ساخلانیلمیش‌دیر. مثال اوچون بو و بعضی بون‌لارا یاخین کندلرده گلیرسن یئرینه “گلیرنگ”، قالیرسان یئرینه “قالیرانگ” و س. دئییلمکده‌دیر. بو باره‌ده آچیقلانماسی واجیب اولان بیر خوسوس دا اوندان عبارت‌دیر کی دوغو تورکوستاندا (اویغوروستان) چین‌لرین بو گون “یانگچینگ” یعنی یئنی چین دئدیک‌لری بؤلگه‌ده اورومچو شهری‌نین قربین‌دکی چونقارا‌لی آدیندا بیر قصبه مووجوددور. اورموداکی چونقارا‌لی‌لارلا اورومچوداکی چونقارا‌لی آراسین‌داکی باغ و ایلیشگی‌لری آنلاماق اوچون اونلارین دیل‌لرین‌دکی یاخین‌لیغی اؤیرنمک کافی‌دیر.

اویغور-آوشار آدی وئردیگیمیز بو شیوه اصلینده قئید ائدیلن اویغور تورکجسیله خوراسان‌دان و سونرا‌لاری تورکیه‌دن گلمیش آوشار ائللری‌نین دیل قاریشیمین‌دان میدانا گلمیش بیر لهجه اولا‌راق قبول ائدیله بیلر. دیل قایدا‌لاری‌نین تام اولا‌راق رعایت ائدیلدیگی بو بؤلگه‌دکی دانیشیق‌لاردا سس اویوشومو بوتون منطقه‌ده هیسس ائدیلیر. آنجاق بوتون شخص‌لرده گئدن اولوم اکلرینده فئلین کؤکو ایستر قابا، ایستر یوموشاق سس‌سیزلرله دوزلمیش اولسون، جه ایله باغ‌لانیر. قاراداغ و تبریز لهجسیله موقاییسه ائدیلیرسه آشاغی‌داکی جدوه‌لی حاضیرلاماق اولار:

سؤزون اساسی : ییه‌جه‌یم – قالاجاغام
قاراداغ لهجه‌سی : ییجییم – قالاجییم
اویغور-آوشار لهجه‌سی : یئیه‌جه‌یم – قالاجه‌یم
تبریز لهجه‌سی : ییجاغام – قالاجاغام

بو لهجه‌نین ان گؤزل اؤرنیی اورمونون ۶ کم. قربین‌دکی قاراهه‌سن‌لی کندی اولماقلا برابر، او اطراف‌داکی کندلر یعنی، زئینال‌لی، یورقان‌لی، بالوو، گئجین، وئلینده، قالا، تورپاق قالا، قاراغاج دا گؤستریله بیلر. ماراق‌لی اولان حال ایسه اورموداکی سوننی کندلری و سالماس‌داکی موغول کیمی سوننی کندلرینده داها دوزگون تورکجه‌نین دانیشیلماسی‌دیر. گئرچی سالماسین موغانجیق، خویون پره، سولدوزون مممدیار کیمی کندلری‌نین اؤزونخاس شیوه‌لرین اونوتماماق لازیم‌دیر. بو لهجه‌ده دانیشان‌لارین دا قاراباغ لهجه‌سینده اولدوغو کیمی “ر” سسین‌دن سؤزلرین باشلانیجیغیندا ایستیفاده ائتمدیک‌لری گؤرونمه‌ده‌دیر. ائله سؤزلرین باشینا “ی” و یا “ای” سسی آرتیرا‌راق ایشلدیلیر. آنجاق تبریز و ماراغا لهجه‌سی‌نین ترسینه “ر” سئسی سؤزلرین اورتاسیندا ایستیفاده ائدیلمکده‌دیر.

۵ – ماراغا لهجه‌سی

بو لهجه سهند داغ‌لاری‌نین جنوب اتک‌لرین‌دکی کند و شهرلرینده یایقین‌دیر. ماراغا‌دان شرقه طرف سرسکند هودودلارینا قدر، یئنی قارتووول و شللوند دره‌سینه، داشاتان‌دان جنوب دوغرولتوسونا سایین قالا، میاندواب (قوشاچای) آرالیغین‌دان سوووقبولاق یاخین‌لارینا و جیغاتی، تیغاتی چای‌لاری‌نین دوزلوک و اووالاریندان‌ ملیکان، بیناب، اجبشیر ایله آزرشهر آرا‌لیغینا قدر داوام ائدیر. بورادا دا “ر” سسی‌نین ایشلنممه‌سینی مونقول‌لارلا گلن شرقی گؤک تورک‌لرین و اونون یانیندا ماراغانین اوزون مدت ائلخان‌لی پایتاختی اولماسین‌دان ایره‌لی گلسه گرک‌دیر. خالق آراسیندا یاستی دانیشیق شیوسی تانینان بو آغیزدا بیر نئچه خصوصیت گؤزه چارپیر.

دانیشیق شیوه‌سی نه تبرز لهجه‌سی کیمی چوخ اوزانار، نه ده قاراداغ لهجه‌سی کیمی چوخ سرت و کسگین‌دیر، او ایکی‌سی‌نین آراسیندا بیر یئر توتار. “ر” سسی یوخ دئییله‌جک قدر آز ایشلنیر، ایستر سؤزون اولینده ایستر اورتاسیندا “ی” سسیله عوض اولونار. بئله کی “رحیم” یئرینه یهیم، “گلیرم” یئرینه گلییم، “آرا” یئرینه آیا ایشلنیر.

تورک دیلی‌نین گوج‌لو فئل قوه‌سینه صاحب اولدوغونا گؤره اساساً بوتون لهجه‌لرده نیسبی اولا‌راق دیل قایدا‌لاری قورونوب ساخلانیلمیش‌دیر (خلج آدی وئردیگیمیز لهجه خاریج). آنجاق سس اویوشومو سس‌سیزلرله بیتن اولای‌لاردا یوموشاق سس‌سیزلرده اویوشوم قایداسی رعایت ائدیلیر. قالاجاغام یئرینه قالاجم، گله‌جه‌یم یئرینه گله‌جم، گئچدیگی کیمی بعضی آد، سیفت و اکلرده ده سؤیلنیش فرقی گؤرسنیر. میسسال اوچون “قارایا” قیه، “قایایا” قیه، “سارییا” سایی دئییلن بو لهجه‌نین بو باریز نومونه‌سین قوشاچای دوزونده گؤرمک اولار. ماراقلیدیرکی قوشاچایا چوخ یاخین اولان و اونون شرقینده یئرلشن صائین قالا لهجه‌سی قوشاچایداکین‌دان تمامن فرق‌لی‌دیر. اونا گؤره‌ده او بؤلگه‌نین لهجه‌سی قاراداغا داخیل ائدیلیبکی، بیر قورشاق کیمی جنوبی آذربایجانین اورتاسین‌دان گئچر ماکییا قدر دوام ائدر.

۶ – اردبیل لهجه‌سی

اردبیل، خالخال، نمین، آستارا، انزه‌لی‌دن اوزانا‌راق شیرین سو منطقه‌سین‌دن منجیل تورک‌لری‌نین، اورا‌دان دا قیزیل اوزئن چایی‌نین منجیل ایستیقامتینه دؤنن، ینی، خالخال بئی‌لیگی ایله تاریم بئی‌لیگی آراسین‌داکی قیسمتی‌نین قوزئیینی ائهاته ائدن و بو آرادا هسرت داغ‌لارین‌داکی ۷ مئشه کندین‌دن باشقا بوتون او بؤلگه‌ده آز چوخ فرقله دانیشیلان لهجه‌دیر.

قوزئی آذربایجانین جنوب بئی‌لیک‌لرینده خوسوسیله یاردیم‌لییا چوخ یاخین بیر لهجه‌دیر. قوزئیی آذربایجانین باکی لهجه‌سینده اردبیل لهجه‌سی‌نین ایزلرینی گؤرمک اولار. بو یاخین‌لیغی چوخ طبیعی گؤرمک لازیم‌دیر چونکی، شاه ایسماییل ختای‌نین اردبیل-ائلسئون لرله قوزئیه دوغرو یوروش‌لرینده یئرلی تورکجه ایله قاریشان بو لهجه سون ایکی یوز ایلده باکی‌نین بیر نفت شهری کیمی اینکیشافین‌دان سونرا قوزئیا، خوسوسیله باکی-یا اوز چئویرن جنوب ایشچی‌لری ده بؤلگه‌ده اؤز تأثیرینی موختلیف ساحه‌لرده گؤستردیگی کیمی دیل ساحه‌سینده ده گؤسترمیش‌دیر. بو موددتده باکی-یا گلن جنوب‌لولارین بؤیوک اکثریتی اردبیل بؤلگه‌سین‌دن‌دیر. قوزئی آذربایجانین بیر چوخ بؤلگه‌سینده و باکیدا گؤروش سوروشدورولماسی آپاری‌لارسا اونلارین 50%-ایندن یوخاری‌سی‌نین بیرینجی و یا ایکینجی و یا دؤردونجو باباسی‌نین جنوب‌دان و اونوندا چوخونون اردبیل-ساراب بؤلگه‌سین‌دن اولدوغو آشیکار اولا‌جاق‌دیر. لنکران تورک‌لری‌نین بؤیوک بؤلومو اؤزل‌لیکله گئچمیش خان عائله‌لری اؤز منسوبیت‌لرینی ختای ایله باغلاماق‌لاری دقت چکیجی‌دیر. اردبیل لهجه‌سین‌دکی خصوصیت‌لری آشاغی‌داکی شکیلده گؤسترمک مومکون‌دور.

بو لهجه‌نین ان بؤیوک خصوصیتی ایستانبول تورکجه‌سینده اولان “یو” اورتا‌لیغینا بنزه‌ین جهتین وار اولوشودور. گلیرم یئرینه ایستانبولدا “گلیوروم” دئدیک‌لری کیمی اردبیل لهجسینده گلئییرم شکی‌لی ایشلنیر. چوخ حال‌لاردا “ر” سسی آتیلسا دا خوسوسیله کند آغزیندا سؤیلنیش قئید ائتدیگیم فورمادا‌دیر. بو لهجه‌نین بیر باشقا اؤزل‌لیگی، داها دوغروسو تبریز لهجه‌سی ایله فرقی، بیرینجی شخص جمع منسوبیت فئلین دوزلتمه شکیلچی‌لرینده، سون سسین اینجه و قالینلیغین‌دان آسی‌لی اولمایا‌راق تبریزلی-یوخ لا دوزلدیگی حالدا اردبیل لهجه‌سینده سس اویوشومو قایداسینا تابیی اولا‌راق یوک و یا ییک له دوزلیر.

۷ – زنجان لهجه‌لری

قیزیل اوزن چایی‌نین تاریم و منجیل ایستیقامتینده یئنی‌دن شرقه بورولدوغو مجراسی‌نین جنوب حیسه‌سین‌دن باش‌لار، زنجان، هیدج یاخین‌لیق‌لاریندا سلطانییه و خودابنده‌دن کئچیب بیجارین جنوبون‌دان کوردوستانا دایانان بؤلگه‌لری ائهاته ائده‌رک شرقه دوغرو سونقور و قوروه لهجه‌سین ایچینه آلار. ماهنیشان‌دان کوزکونانا و اورا‌دان قیزیل اوزن چایی‌نین قیز کؤرپوسون‌دن قاف داغ‌لاری و قیز قالاسی‌نین اتک‌لرینه قدر اوزانان گئنیش بؤلگنی ایچینه آلان بو لهجنی دانیشان‌لار شرقه طرف گئتدیکجه داها قلیز و قدیم تورک لهجه‌سی اولان همه‌دان لهجه‌سینه یاخینلاشیر. همه‌دان، بیجار و زنجان آراسین‌داکی اووا‌لاردا یاشایان آوشارلار، بئیدیل‌لی‌لرین یانیندا، ائلخان‌لی‌لارین و خوسوسن سلطان اولجایتونون یایلاغی و یای پایتاختی ساییلان سولتانیه‌نین اطرافیندا طبیعی اولا‌راق آلتای و داها دوغو تورک لهجه‌لری ایشلندیگینه گؤره، بو لهجه‌نین بوتؤولوکده یئنی و اسکی تورکجه‌نین قاریشماسین‌دان میدانا گلدیگینی سؤیلمک مومکون‌دور.

تورکجه‌نین گؤزل و قایدا پوزونتوسونا چوخ یول وئرمه‌دن دانیشیلان بو بؤلگه‌لرده سؤزلر تام دقتله ایشلنیر. آنجاق قاراداغ لهجه‌سی قدر ده سرت اولمایان بو لهجه‌ده بوتون حرف‌لر خوسوسن “ر” حرفی یئرینده ایشلنیر. الاوئ ائتمک لازیم‌دیر کی شرق ایستیقامتینده همه‌دان و قزوینه یاخینلاشدیقجا اورا‌داکی دیل اؤزل‌لیک‌لری تأثیری آلتینا گیرر و یاواش-یاواش “گلیرسن” یئرینه گلیرن دئمه‌یه باشلانار. بو لهجه‌نین بیر اؤزل‌لیگی ده “ج” سسی‌نین “ج” و “ک” آراسیندا بیر سسله ایفاده‌سی‌دیر.

۸ – همه‌دان لهجه‌سی

ابهر، تاکیستان، قزوین، الموت قالاسی‌نین جنوب حیسه‌سین‌دن توتموش البورز داغ‌لاری‌نین اتک‌لرین‌دن کئچه‌رک قزوین دوزونون بوتون‌لوگونو ایچینه آلان بو لهجه ایشتیهارت‌دان بوین زهرایا، اورا‌دان آووج قصبه‌سینه گئچه‌رک همه‌دان دوزونون بوتون‌لوگونو ایچینه آلا‌راق باهار شهرین‌دن اوزانا‌راق اسداباد گدیگینی آشیب همین آدی داشییان قصبه‌نین کنگاوره طرف اوزانتی‌سین‌دان قوزئی-شیمالیقرب و قوزئی-شرقین‌دن ملاییر-تویسیرقان آراسینی ایشتیهارد اوواسینا باغلایان بوتون بو بؤلگه‌لری ائهاته ائدر. بونا، آیری دوشموش سونقور لهجه‌سیده داخیل ائتمک اولار، باخمیاراقکی او، زنجان لهجه‌سینده گؤستریلمیش‌دیر. بو بؤلگه‌ده بوتون کندلرین دیلی تورکجه اولماسینا باخمایا‌راق همه‌دان و قزوین کیمی شهرلر ایکی دیل‌لی ملاییر و تویسیرقان کیمی شهرلرین بؤیوک اکسریتی فارسلاشمیش‌دیر. آدی گئچن بو بؤیوک شهرلرده (همه‌دان-قزوین) 30 ایل بون‌دان اؤنجه‌سینه قدر هامینین تورکجه بیلدیگی بیر حقیقت‌دیر.

آنجاق بو گون یاواش-یاواش اوشاق و گنج‌لردن باشلایا‌راق شهر اها‌لی‌سی بو دیلی اونودور. بونونلا بئله کندلردن آخین، هله‌لیک دیلیمیزیم اؤلمه‌سینه بو بؤیوک شهرلرده مانع اولماقدا‌دیر. بو لهجه‌نین چوخ اسکی و کؤک‌لو لهجه اولماسینا باخمایا‌راق فارس سؤزلری اونا داخیل اولموش‌دور. آنجاق تورکجه دیل قایدا‌لاری، خوسوسن فووقولاده گوج‌لو اولان فئل سیستئمی پوزولمامیش‌دیر. توکندی (قورتولدو)، تؤره‎ندی (اورتایا چیخدی – ایستیهسال اولدو) کیمی قدیم تورک سؤزلری‌نین چوخ ایشلندیگی بو لهجه‌ده ایندیکی زامان فئلی‌نین ایکینجی و اوچونجو شخص‌لردکی اولوم اکین‌دن “س” سسی دوشر و ایشلنمز حاله گلر. مثال اوچون “گلیرسن” سؤزونه گلیرن، “آلیرسان” سؤزونه آلیران، “گلیرسیز” سؤزونه گلیریز و “آلیرسیز” سؤزونه آلیریز دئییلمکده‌دیر. گؤردوگونو کیمی سؤزون سون سس‌سیزلرینه تابع اولا‌راق سس اویوشومونا اویولماقدا‌دیر.

بو لهجه‌نین باشقا بیر اؤزل‌لیگی ده سؤزلرین اوزادیلماسی‌دیر. یوخاریدا قئید ائتدیگیم “گلیرن” سؤزونو اوزالدا‌راق گلیرهن شکلینده سؤی‌لرلر. سؤیلنمه‌سی لازیم اولان باشقا بیر خوسوسدا بو بؤلگه‌دکی ایکی دیل‌لی شهرلرده کؤکو فارس و یا عرب سؤزلرین‌دن گلن سؤزجوکل‌لرین فورماسینا گؤره سؤزدکی سس اویوشومونون پوزولماسی‌دیر. مثال اوچون “باهار” سؤزونه بهار، “ناهار” سؤزونه نهار دئییلدیگی حالدا، کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده سس اویغون‌لوغو دقیق اولا‌راق رعایت ائدیلیر. مثال اوچون “آتایا” آتا، “قارپیزا” قارپیز و یا قارپوز دئییلیر. بو لهجه‌نین ان موهوم اؤزل‌لیگی بعضی کندلرده جنوبی آذربایجانین باشقا بؤلگه‌لری‌نین ترسینه، “می” سؤزون‌دن سوال علامتی کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی‌دیر. بیلیندیگی کیمی جنوبی آذربایجان تورکجه‌سینده سوروشما مفهومو فئلین اوزادیلماسی و دئییشین سایاقین‌دان مومکون اولار.
آرتیریلمالیدیرکی، بو بؤلگه و خلج لهجه‌سی آدی وئردیگیمیز بؤلگه‌ده چوخ‌لو ائلسئون (شاهسئون) کندلری مووجوددور.

۹ – خلج لهجه‌سی

بو لهجه تئهرانین یئرلی تورک‌لری، یعنی شهریار، کرج و تئهرانین جنوب اووا‌لاریندا یاشایان تورک‌لرله، صائین قالا، ساوا، قومون قربی و سلفجقان‌دان اراکا، خومئیینه چاتمامیش‌دان، آزنا آلیگودرزین یاخین‌لارینا قدر اولان کند و قصبه‌لر، مهللات‌دان تفریشین اطرافینا، اورا‌دان لوروستانلا خلجئستانی بیر-بیرین‌دن آییران داغ‌لارا قدر اوزانان بؤلگه‌لری ائهاته ائدیر.

بو باره‌ده بیر نئچه مسئله‌یه دقت یئتیرمک لازیم‌دیر.

– بو بؤلگه‌ده اولان شهرلرین هامی‌سی ایکی دیل‌لی‌دیر.

– تئهران، قوم، کرج شهرلرینده دانیشیلان دیل آذربایجانین عومومی لهجه‌سینی ایفاده ائدر، چونکی بو شهرلرده آذربایجانین موختلیف بؤلگه‌لرین‌دن گلن آذربایجان‌لی‌لار یاشاییرلار. آنجاق اونلارین خاریجین‌دکی شهرلرده و یوخاریدا آدین چکدیگیم کند و قصبه‌لرده خلج لهجه‌سی ایشلنیر.

– تفریش شهری دؤرد بیر یان‌دان تورک دیل‌لی اها‌لی ایله ائهاته اولونماسینا باخمایا‌راق اورادا تورکجه دانیشان یوخ دنه‌جک قدر آزدیر.
– قریبدیرکی، اراک-خومئیین اورتا‌لاریندا تورک کندلری بیستده‌ده خومئیین شهرینده تورکجه دانیشان حدین‌دن آرتیق‌دیر.

– اوتوز ایل بون‌دان اؤنجه منیم شخصاً گزیب گؤردوگوم ساوا و اراک کیمی شهرلرده هامی تورک دیلینده دانیشیردی، دئمک مومکون‌دور. آنجاق اونلار بو گون ایکی دیل‌لی شهر اولا‌راق یاواش-یاواش فارس‌لاشماقدا‌دیرلار.

– تئهرانین جنوبون‌داکی 600،000 نفرلیک ایسلامشهر و قربین‌دکی 100،000 نفرلیک هسنخان قالاسی شهرجیک‌لری تقریباً تمامن کؤچمه اولدوغونا گؤره بورا‌داکی‌لارین دیلی عومومی آذربایجان تورکجه‌سی کاراکتئری داشیییر. چونکی بو اها‌لی یئرلی اولمایان، آنجاق آذربایجانین بوتون بؤلگه‌لرین‌دن یوخسوللوق و ایشسیزلیک‌دن قاچان تورک‌لردیر. هالبوکی بعضی یئرلرده یئرلی تورکجه ایله قاریشا‌راق اؤزونه مخصوص بیر شیوه‌یه دؤنوشموش‌دور.

خلج تورکجه‌سینده ده همه‌دان تورکجه‌سی‌نین اؤزل‌لیگی واردیر. آنجاق او خصوصیتله بیرلیکده بو لهجه‌ده هم دیل قایدا‌لاری پوزولور و پوزولماقدا داوام ائدیر، هم ده سس اویومو حتی کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده روایت ائدیلمیر. بو باره‌ده تورکجه اولان سؤزلره دقت ائدین. “آتلارا” آتلر، “قازانجا” قزنج دئدیک‌لری کیمی “ائرییه” زردا‌لی، “جویزه” (یئنی قوز) گئردو دئمکده‌دیرلر. بو باره‌ده بو لهجه‌نین خوراسان (قوچان-بوجنورد-درره قز) لهجه‌سینه نه قدر یاخین اولدوغو معلوم‌دور. بیر باشقا مسئله‌یه ده توخونما‌دان کئچمک اولماز، او دا بو لهجه‌نین دانیشیلدیغی بعضی بؤلگه‌لرده خوسوسن اراک اطرافیندا سای‌لارین اؤزل‌لیگی‌دیر. بئله کی، او بؤلگه‌ده یوز یئرینه ایکی اللی، یوز اللی یئرینه اوچ اللی،… و مینه اونیوز دئییلمکده‌دیر.

بؤیوک رسولوغلو – یاز 1995

ک. توخولسکی, ترجمه ائده ن: س. حاتملوی

. اذنی اولماسی …

کتله وی (توده ای) ایش سیزلییین قورخونج جهت لرینده ن بیری ده، ایشله مک حاقی نین بیر «لطف» کیمی گؤرونمه سی دیر. ساواشلاردا اولدوغو کیمی: هر کیمین کی یئمگه کره سی وار، سیرتیق اولور.

اذنی اولماسی …

کتله وی (توده ای) ایش سیزلییین قورخونج جهت لرینده ن بیری ده، ایشله مک حاقی نین بیر «لطف» کیمی گؤرونمه سی دیر. ساواشلاردا اولدوغو کیمی: هر کیمین کی یئمگه کره سی وار، سیرتیق اولور.

ایشچی لرین و حتی بئله کارمندلرین بیر آرایا گلمه حاقی گونو- گونده ن اریییب و او قدر آزالمیش کی، ایش صاحیبلری ایله معاش باغلاماق اوچون آپاردیقلاری دانیشیقلاردا، اونلارین مووقعی گونو- گونده ن ضعیف له دییینه گؤره، «امک حاقی» سؤزو ایش صاحیبلرینه بیر فیرتانا تهلکه سی آنلامیندا گلیر …

فابریکالاردا دا اتمسفر هئچ یاخشی دئییل. البته ایش صاحیبلری هر زامان اولدوغو کیمی نیقیلداییب دئییرلر: ” قابلیت سیز ایشچی لری باشیمیزدان ائله مه یه امکانیمیز یوخدور. آخی بو گون بئله ایسته دیییمیز آدامی ایشده ن آتا بیلمیریک کی …”
نگران اولمایین: اودا اولاجاقدیر. سونوندا داهادا آز معاش ایله ایشله مک، بئله ایش اؤزلویونده اینجی لرده ن و آلماسلاردان دوزه نیلمیش و ایشچی لرین باشینا قویولموش بیر تاج کیمی اولاجاقدیر.

“ایش ده ن آتدیغینیز او قاپی چی، آزی 30 ایل سیزین قاپی نین قاباغیندا دورموشدور …” ایشچی لرین نماینده سی سون زامانلاردا کافه Josty نین صاحابی نین گؤنده ر دییی آداما دئمیشدیر.

کافه صاحابی نین گؤنده ردییی آدام: “اؤزلویونده بو آز بیر شئی دئییل. 30 ایل بیر آدامین کافه Josty نین قاباغیندا قاپی چی کیمی دورماغا …”

البته او جمله سینی تاماملامامیشدیر. تاماملاسایدی، اوندا «اذنی اولماسی» سؤزونو ده قطعیاً دئیه جکدیر. یانی ” کافه Josty نین قاباغیندا قاپی چی کیمی دورماغا اذنی اولماسی …”

اونوتماییین:
معاش باغلاماق و امک حاقی اوچون آپاریلان دانیشیقلار زامانی، بیری سیزه «شرف» ده ن، «اخلاق» دان و «سنت لرده ن قاینایان وظیفه» لرده ن دانیشسا، بیلین کی او سیزین باشینیزا بورک قویماق ایسته ییر.

کورت توخولسکی میلادی 1890- جی ایلده برلین شهرینده دونیایا گؤز آچمیشدیر. شاعیر، یازیچی، ژورنالیست و ادبیات تنقیدچی سی توخولسکی، جمهوریت اوچون ساواشان و ائله جه ده وایمار جمهوریتی نین باشاریلی ضیالیلرینده ن بیری اولموشدور.

معاصیر دؤرده آلمان اؤلکه سینده 1918 ده ن 1933- جی ایله کیمی دوام ائده ن سیاسی دؤنه م، وایمار (Weimar) جمهوریتی آدلانیر. بو دؤرده بیرینجی دفعه اولاراق ئؤلکه ده پالامنته دایانان بیر دموکراتیک سیستم یارانمیشدیر. نوامبر انقلابی آدلانان خالق آیاقلانماسیندان سونرا، وایمار شهرینده چاغریلان بیر بویوک توپلانتی دان سونرا کی گلیشمه لرده، اساس قانون یازیلیب و اؤلکه، فئدرال جمهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر. آدولف هیتلرین 1933- جی ایلده اقتدارا گلمه سی ایله بو جمهوریتین، عمری سونا چاتمیشدیر.
1924- جی ایلده ن پاریسده و 1929- جی ایلده ن سونرا سوئدده یاشایان توخولسکی، 1935- جی ایلده بو اؤلکه ده دونیایا گؤز یومموشدور. او آلماندا یاشادیغی ایللرده، یورولمادان میلیتاریزمی و دادگستری نین ناسیونال سوسیالیزم ایله گیزلی باغلانتی لارینی و بئله لیکه فاشیزمه زمین حاضیرلامانی افشا ائده ن ایره لیجی انسانلاریندان بیری اولموشدور.

ترجمه ائدیلمیش یازی ( zu dürfen) 2012- جی ایل فدرال آلماندا نشر اولونان و یازیچی نین ساتیریک یازیلارینی احتوا ائده ن کتابیندان آلینمیشدیر (Kurt Tucholsky-Das Grosse Lesebuch- Herausgegeben von Axel Ruckaberle).

یازی 20- جی عصرین اوللرینده آلمان اؤلکه سینده حاکیم اولان شرطلری لاغا قویماق اوچون یازیلسادا، عین شرطلر آلتیندا یاشاماغا مجبور اولان جنوبی آذربایجانلیلاری، هم گولدوروب و همده آغلادا بیلر.
سون زامانلاردا ترجمه ائتدیییم «مرکز یئر اوزونده آلاهین نماینده سی دیر» یازیسی دا، ائله بو یازیچی دان دیر. (س. ح.)

“بیر دولچا دوز” اتکینلیگینه قاتیلین و اورمو گؤلونو قورودولماق‌دان قورتارین

. بیر دولچا بوز اصلینده اورمو گؤلونون قورودولماسینا اعتیراض اولا‌راق، ایران آدلانان اؤلکه‌نین لیدئرلری و باشدا اولا‌راقدا جناب حسن روحانی-نین یالانجیل ودلرینه اعتیراض اولا‌راق باشلامیش‌دیر. اتکینلیک بونو آچیقلاماقدا‌دیر کی اگر اورمو گؤلو قورودولورسا، میلیون‌لارجا تون دوز آذربایجان تورپاق‌لارینی بورویه‌جک‌دیر، هاوانی کیرله‌ده‌جک‌دیر و اینسان‌لاریمیز اؤلومه سوروک‌لنه‌جک‌لر. بیر آن اولسادا، دوزلو هاوا آلتیندا یاشامانین نقدر چتین اولدوغونو یاشاماق اوچون، بیر دولچا دوز باشا اندرمک گگکیر.

نئچه واخت‌دیر کی سانال دونیادا “بیر دولچا بوز” آدلی اتکینلیک باشلادیلمیش‌دیر و مین‌لرجه اینسان اؤز باشینا بوزلو سو اندره‌رک اتکینلیگه یاردیم ائتمیش‌دیر. بیر دولچا بوز اتکینلیگینه قاتیلان‌لار چوخ اولسادا، بلکی اونون اصیل آنلامینی باشا دوشن‌لر او قدرده چوخ اولماسین‌لار. بیر دولچا بوز اتکینلیگی ALS آدلی خستلیگه درمان تاپماق اوچون آپاریلان آراشدیرما‌لارا ماددی قایناق یاراتماق اولموش‌دور. ALS خسته‌لیگی بئینی‌دن اونورقایا امیر وئرن عصب‌لرین ایشدن دوشمه‌سی و زامان داخیلینده خسته‎نی تمامن حرکت‌سیز و سونرا جان‌سیز بوراخان بیر خسته‌لیک‌دیر.

بیر دولچا بوز اتکینلیگی اونا گؤره باشلادیلمیش‌دیر کی قاتیلانی بیر آن اولسادا فلج هالته دوشوروب اونا همن آنین نه قدر آغره وئریجی اولدوغونو گؤسترسین. چونکو آلس خسته‌لری یاواش یاواش فلجلیگه دوغرو سؤرؤکله‎نه‎رلر و نهایت تام اولا‌راق حرکت‌سیز شکیلده آجیز قالا‌راق یاشام‌لاری‌نین بیتمه‌سینی گؤزلرلر.

بیر دولچا بوز اتکینلیگینه قاتیلان‌لارین یاراتدیغی دالقا دونیادا چوخ اتکی قوازانمیش‌دیر و چوخ‌لاریدا ایشتیراک ائتمه یه باشلامیش‌لار. آنجاق، بیر دولچا دوز اتکینلیگی گونئی آذربایجان اوچون داها آنلام‌لی اولا‌راق باشلادیلمیش‌دیر.

بیر دولچا بوز اصلینده اورمو گؤلونون قورودولماسینا اعتیراض اولا‌راق، ایران آدلانان اؤلکه‌نین لیدئرلری و باشدا اولا‌راقدا جناب حسن روحانی-نین یالانجیل ودلرینه اعتیراض اولا‌راق باشلامیش‌دیر. اتکینلیک بونو آچیقلاماقدا‌دیر کی اگر اورمو گؤلو قورودولورسا، میلیون‌لارجا تون دوز آذربایجان تورپاق‌لارینی بورویه‌جک‌دیر، هاوانی کیرله‌ده‌جک‌دیر و اینسان‌لاریمیز اؤلومه سوروک‌لنه‌جک‌لر. بیر آن اولسادا، دوزلو هاوا آلتیندا یاشامانین نقدر چتین اولدوغونو یاشاماق اوچون، بیر دولچا دوز باشا اندرمک گگکیر.

بیر دولچا دوز اتکینلیگینه قوشولماق اوچون، فئیس بوک صحیفه‌سینه باش وورا بیلرسیز. اوزونتولو اولا‌راق، صحیفه فارس دیلینده قورولموش‌دور چونکو ایشقالچی فارس رئژیمی آذربایجان تورکوسونه قاداغا قویموش‌دور و یئنی نسیل اؤز آنا دیلینده اوخویوب یازماقدا چتین‌لیک چکیر.

فیروز یوسیفی: ایران حکومتی اوغلوما آد قویماغا ایجازه وئرمیر

. فیروز یوسیفی دئییر کی، ایرانین وطنداش‌لیق وضعیتی قئیدیاتی ایداره‌سی اوشاغی اوچون سئچدیگی تورکجه آلپورهان آدینی خاریجی و قئیری-ایرانی آد کیمی ده یرلن‌دیره‌رک اونا شخصیت وسیقه وئرمک‌دن ایمتیناع ائدیب. تئهراندا یاشایان آتا آمئریکانین سسی ایله صحبتده عائله‌ده اوزون موذاکیره‌لردن سونرا آلپورهان آدینی سئچدیک‌لرینی

فیروز یوسیفی دئییر کی، ایرانین وطنداش‌لیق وضعیتی قئیدیاتی ایداره‌سی اوشاغی اوچون سئچدیگی تورکجه آلپورهان آدینی خاریجی و قئیری-ایرانی آد کیمی ده یرلن‌دیره‌رک اونا شخصیت وسیقه وئرمک‌دن ایمتیناع ائدیب. تئهراندا یاشایان آتا آمئریکانین سسی ایله صحبتده عائله‌ده اوزون موذاکیره‌لردن سونرا آلپورهان آدینی سئچدیک‌لرینی و شخصیت وسیقه‌سی وئرمه‌سه‌لر ده بو آدی دییشمه‌یه‌جک‌لرینی وورغولاییب.

جناب یوسیفی ایران قئیدیات ایداره‌سی‌نین اوشاق‌لار اوچون سئچیلن آدلارلا باغلی تطبیق ائتدیگی محدودیت‌لری شرح ائتمکله یاناشی، اؤز اوشاغی‌نین آدی ایله باغلی رسمی اورقان‌لارا یازدیغی مکتوب‌لار و ائتدیگی مراجعت‌لر حاقدا دانیشیب.

“اوغلوموزون دوغومون‌دان ایکی گون سونرا، ایرانین سیجیل‌لی و نوفوس قئید ائتمه قورومونون تئهرانین باتی بؤلگه‌سی شعبه‌سینه باش ووردوم و اونلارا اوغلومون دوغومونو بیلدیریب و آلپورهان آدینا سیجیل‌لی ایستدیم. اونلار دئدی‌لر، بیز بو آدا سیجیل‌لی وئره بیلمریک، چونکی بو آد یابانچی و قئیری-ایرانی آددیر. بیزیم سایتیمیزدا یوخ‌دور،” دئیه فیروز یوسیفی تئهراندا وطنداش‌لیق وضعیتی قئیدیاتی ایداره‌سینه مراجعتینی شرح ائدیر.

تئهران ساکینی همچی‌نین ویلایتین قئیدیات ایداره‌سی‌نین آد آد کومیته‌سی-نه مکتوب یازدیغینی، آنجاق، آلپورهان آدی‌نین اونلار طرفین‌دن ده رد ائدیلدیگینی بیلدیریر. او، قئیدیات قورومونوب باشقانینا یازدیغی مکتوبون دا جاواب‌سیز قالدیغینی سؤیلییر.

یوسیفی آلپورهان آدی‌نین تئهران ویلایتی‌نین قئیدیات ایداره‌سی طرفین‌دن رد ائدیلدیگینه دایر رسمی سنه‌دی فئیس بوک صحیفه‌سینده درج ائدیب.

“تئهران ویلایتی‌نین آد کومیته‌سی فیروز بئی یوسیفی‌نین اوغلو اوچون آلپورهان آدی‌نین سئچیلمه‌سینه ایجازه وئرمیر،” دئیه تئهران قئیدیات ایداره‌سی‌نین رسمی‌سی داوود اوسا‌لی‌نین ایمضاسینی داشییان سندده یازیلیب.

فیروز یوسیفی قئیدیات قورومونون اوشاق‌لار اوچون سئچیلن آدلارلا باغلی قانون‌لاری حاقدا دا دانیشیب.

اونون دئدیک‌لرینه گؤره، ایران قانون‌لاریندا اوشاغا سئچیلن آدین بل‌لی بیر معنا و قاورامی ایفاده ائتمه‌سی، ایسلاما قارشی اولماییب، چیرکین آنلام داشیماماسی و اوشاغین جینسیتی ایله اویغون اولماسی گرک‌لی‌دیر. آیریجا قئیدیات قورومونون یوکسک کومیته‌سی یاساقلانمیش و اویغون اولمایان آدلاری بل‌لی ائتمکله وزیفلندیریلیب. دینی آزلیق‌لارا ایسه قانونا دایانا‌راق اؤز دین، دیل و کولتورلرینه گؤره آد سئچمک‌لرینه ایجازه وئریلدیگی بیلدیریلیر.

فیروز یوسیفی قانون‌لار و ائتنیک قروپ‌لارین حاق‌لاری ایله باغلی اولوسلارآراسی بیاننامه‌لره ایستیناد ائده‌رک، اوغلو اوچون تورک کولتورونه اویغون و تورکجه بیر آد سئچمک حاقینا صاحب اولدوغونو وورغولاییر.

“بون‌لار تورک‌لری قئیری-ایرانی بیلیب، یابانچی حساب ائده‌رک حاق‌لاریمیزی دانیرلار،” دئیه آلپورهانین آتاسی ایران قوروم‌لاریندا قئیری-فارس میللت‌لرین اوشاق‌لاری‌نین آدی ایله باغلی فارس دیلی اوزمان‌لری‌نین قرار وئرمه‌سینه اعتیراض ائدیر.

او، آذربایجان ویلایت‌لری و ایران باشقا شهرلرینده بیر چوخ‌لاری‌نین عینی پروبلئمله اوزلشدیگینی و اومومیتله اوشاق‌لاری اوچون باشقا بیر آد سئچمه‌یه مجبور قالدیق‌لارینی بیلدیریر.

“بیز آیلارلا دوشوندوک‌دن سونرا اوغلوموز اوچون تورک کولتورونه اویغون آلپورهان آدینی سئچمیشیک. اونا سیجیل‌لی (شخصیت وسیقه‌سی) وئرمه‌سه‌لر ده بو آدی دییشدیرمیجییک و اورتایا چیخا‌جاق پروبلئم‌لرله باغلی قئیدیات ایداره‌سینی مسئول تانیییریق،” دئیه یوسیفی علاوه ائدیر.